Nederland is klein en dichtbevolkt. Met het woningtekort, verduurzaming van de landbouw en waterbeheer heeft ons land grote uitdagingen op het gebied van ruimtelijke ordening. Opheffing van het ministerie van Ruimtelijke Ordening (in 2010) heeft de nationale regie rond die thema's dan ook geen goed gedaan, zeggen critici.
Maar ook elders heeft de overheid de regie verloren over ruimtegebruik: het handhaven van grondeigendom. Dat speelt vooral bij de lokale overheden: gemeenten, provincies en waterschappen.
"Er is sprake van decennia aan verwaarlozing", zegt jurist Liesbeth van Leijen, die is gespecialiseerd in illegaal grondgebruik. "Gezien de drukte in ons land is het zeer belangrijk om er wel iets aan te doen. De openbare ruimte wordt aan alle kanten belaagd."
Om hoeveel onrechtmatig toegeëigende overheidsgrond het gaat? Door de gebrekkige handhaving bestaan er geen totaalcijfers. Maar zelfs binnen de bebouwde kom is landjepik een wijdverbreid fenomeen. Dat blijkt uit onderzoek van hoogleraar privaatrecht en duurzaamheid Björn Hoops van de Rijksuniversiteit Groningen.
In zijn rapporten valt te lezen dat het vaak verloopt als een geleidelijk proces. Het begint met het plaatsen van een bankje of het doortrekken van een stuk gazon. Pas jaren later volgt misschien een hek.
Dat de grond is inpikt, is dan vaak niet meer duidelijk zichtbaar. En dan ontstaat een tweede probleem, zegt Hoops tegen NU.nl: verjaring. Als de oorspronkelijke eigenaar twintig jaar niet ingrijpt, kan het al te laat zijn om de grond nog terug te vorderen.
Volgens de laatste schatting van de Groningse onderzoeksgroep zou één op de twintig huishoudens zich onrechtmatig gemeentegrond hebben toegeëigend. In de bebouwde kom gaat dat gemiddeld om 20 tot 40 vierkante meter, zegt Hoops. "En een enkele keer zie je ingepikte stukken van wel 400 vierkante meter."
Dat zou betekenen dat gemeenten in Nederland binnen de bebouwde kom ruim 24.000 hectare grond kwijt zijn. Dat is gemiddeld 71 hectare per gemeente.
Dit staat dus los van landjepik tussen buren, zegt Van Leijen - want ook dat komt regelmatig voor. "Naar mijn schatting gaat het bij rechterlijke uitspraken in iets minder dan de helft van de gevallen om burenruzies, waar dus geen overheid bij betrokken is."
Dat totaalplaatje blijkt moeilijker te maken buiten de bebouwde kom. In ons artikel over landjepik vanuit akkers en graslanden stond een schatting dat het (op de zandgronden) zou gaan om "tientallen hectares per gemeenten".
Dat artikel leverde veel reacties op, ook van mensen die deze schaal in twijfel trokken. Maar afgaande op de situatie in Berkelland lijkt het eerder een onderschatting. De Achterhoekse gemeente is als een van de weinige actief begonnen met het terugvorderen van ingepikte bermen. De teller staat er nu tussen de 100 en 150 hectare, laat een woordvoerder weten.
Bij 15 tot 25 procent van de bermen zou onterecht grond zijn toegeëigend. Tijdens de inventarisatie van de gemeente bleek bovendien dat cultuurhistorische landschapselementen waren vernietigd om landbouwpercelen uit te breiden. Denk dan bijvoorbeeld aan het illegaal kappen en afgraven van eeuwenoude houtwallen.
Ook verwarrend is het verschil tussen fysieke en boekhoudkundige landjepik. De laatste zijn pogingen om via een grotere grondclaim meer mest kwijt te kunnen. Het Openbaar Ministerie heeft honderden mestfraudezaken lopen en noemde dat eerder tegen RTL Nieuws "dweilen met de kraan open".
'Bermpjepik' belandt juist zelden voor de rechter. Ondanks het grote aantal gevallen lukt het in Berkelland het grondbezit weer recht te trekken op basis van een goed gesprek.
Van Leijen vraagt zich daarbij af of de overheid niet te terughoudend is in de terugvorderingen. Overheden hebben grond nodig voor van alles en nog wat, somt ze op: de aanleg van warmtenetbuizen, laadpalen, groenzones tegen hittestress, dijkverzwaringen en parkeergelegenheid.
"Wat ik nooit begrijp is dat de overheid aan de ene keukentafel een gesprek voert om tegen een eerlijke markconforme prijs grond te kopen, terwijl een kilometer verderop overheidsgrond illegaal en gratis wordt gebruikt - vaak al heel lang."
"Als de gebruiker daarop aangesproken wordt, kan de weerstand groot zijn. Het gebruik moet vooral zo blijven. En men is niet bereid om dan ook een marktconforme prijs te betalen, laat staan een vergoeding voor jarenlang gratis gebruik. Menig bestuurder heeft in dit soort gevallen geen rechte rug."
In ons vorige artikel stelden we dat landjepik waarschijnlijk meer voorkomt op de oostelijke zandgronden dan in het westen van het land. Dat komt doordat in het westen meer sloten in het land liggen, die vaak fungeren als een harde grens tussen kavels.
Ook dat beeld is mogelijk onvolledig. Dat blijkt bijvoorbeeld uit onderzoek van waterschap Hollandse Delta, dat een gebied beslaat van Dordrecht tot en met Goeree-Overflakkee. Daar zijn juist oevers een makkelijke prooi. "In ons werkgebied is mogelijk in 3400 gevallen sprake van illegaal gebruik van waterschapsgrond", zegt Selene Hoogeveen van het Zuid-Hollandse waterschap.
Naast wetshandhaving ziet het waterschap een tweede reden om in te grijpen: gelijke behandeling van burgers. "We krijgen regelmatig verzoeken van inwoners om een stukje grond of water te mogen kopen of huren. Bij het in behandeling nemen van zo'n verzoek ontdekken we dan soms dat dit stukje grond al door een ándere inwoner in gebruik was genomen, zonder toestemming te vragen. Daardoor ontstaat ongelijkheid", aldus Hoogeveen.
Hoe nu verder? Van Leijen organiseert in juni een congres over de aanpak van illegaal grondgebruik. Hoops pleit voor afschaffing van de verjaringstermijn. En een woordvoerder van Berkelland tipt hun handhavingsdocument, voor andere gemeenten die zich daar ook aan willen wagen.
Source: Nu.nl algemeen