N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Longread | ASML Chipmachinefabrikant ASML leek vorig jaar nog de speelbal van Donald Trump. Maar in 2021 verwierf het Nederlandse techbedrijf een invloedrijke rol in de chipstrategie van de VS en Europa. NRC volgde ASML een jaar lang van binnenuit en zag dat niemand meer om Veldhoven heen kan.
Meestal is hij het die buldert.
Martin van den Brink, technisch directeur van ASML, staat bekend om zijn stevige confrontaties met medewerkers en leveranciers. Challengen – uitdagen – heet dat in de ASML-cultuur. Niks persoonlijks. Een uitval en daarna even goede vrienden.
„De eerste jaren schrik je je te pletter van Martin”, zegt topman Peter Wennink, „toch is hij een enorm gevoelige man.”
Van den Brinks gedrevenheid werpt vrucht af. Het afgelopen decennium kon geen concurrent het hightechbedrijf uit Veldhoven bijhouden. Daarom is ASML vrijwel monopolist in lithografiemachines, de dure apparaten die onmisbaar zijn voor de productie van chips.
Maar op donderdag 11 februari krijgt Martin van den Brink zelf de wind van voren.
Hij komt net uit een videovergadering met een grote chipfabrikant, die meer capaciteit wil. „Die man had maar één onderwerp: meer productiviteit van onze lithografiemachines.”
Erg vriendelijk ging het er niet aan toe, vertelt Van den Brink.
Hij is wel iets gewend – veeleisende klanten horen erbij in een industrie waarin 550 miljard dollar (485 miljard euro) per jaar omgaat. En ook voor ASML geldt: het is nooit goed genoeg.
Begin 2021, bijna een jaar in coronatijd, kampt de wereld met een enorm chiptekort. Europese en Amerikaanse automakers slaan alarm bij hun regeringsleiders: hun productielijnen liggen stil omdat er amper elektronica voorhanden is. Ze hebben zich verkeken op de vraag.
In Azië staan de grootste productieschuren van geheugenchips en processors, de rekenchips. Politici die fabrikanten om voorrang vragen, bieden zelfs coronavaccins in ruil. Maar de productiecapaciteit is volgeboekt – dankzij de pandemie jagen thuiswerkers en online scholieren het tempo van de digitalisering op. Bijna elk apparaat heeft chips nodig, van auto tot afwasmachine, van smartphone tot spelcomputer.
Chipfabrikanten proberen alles te halen uit hun lithografiemachines en bestellen nieuwe machines bij ASML. Zo belandt het chiptekort in Veldhoven, op de bureaus van technisch directeur Martin van den Brink en algemeen directeur Peter Wennink.
„Dit is geen bubbel”, zegt Wennink. „Dit is de oliecrisis van 1973, maar dan met chips.” ASML moet sneller groeien, nog sneller dan het al doet. Dat betekent: meer machines produceren, meer druk op toeleveranciers, meer personeel aannemen. Meer verdienen ook. De omzet bedroeg vorig jaar 14 miljard euro, in 2030 is het waarschijnlijk 40 miljard. In september verscheen ASML zelfs even in de top-10 van meest waardevolle techbedrijven ter wereld.
Dit is geen bubbel. Dit is de oliecrisis van 1973, maar dan met chips
Peter Wennink Topman ASML
Het afgelopen jaar volgde NRC chipmachinefabrikant ASML van binnenuit. Het is een hectisch jaar, niet alleen vanwege corona. De handelsoorlog tussen de VS en China vergt secuur lobbywerk en Europese politici vragen ASML hulp om grote chipreuzen – en klanten van Veldhoven – als Intel, TSMC en Samsung te verleiden nieuwe fabrieken in de EU te bouwen.
ASML moet ook hoognodig nieuwe afspraken maken met de Duitse lenzenspecialisten van Zeiss, al 25 jaar de cruciale partner. „Erger dan een huwelijk – we kunnen nooit van elkaar af”, zegt Martin van den Brink over Zeiss.
Zeshonderd kilometer verderop, bij Zeiss, maken ze precies hetzelfde grapje.
Sinds 2013 leiden Van den Brink en Wennink samen ASML, beiden als president van het bestuur. Ze zijn allebei 64, amper een week na elkaar jarig en hun officiële termijn houdt in april 2022 op. Maar aan stoppen willen ze nog niet denken. Alles draait om de continuïteit, om de lange adem van ASML.
„En voor tien seconden: welk hightechbedrijf uit Veldhoven is het meest waardevol op de Nederlandse beurs?”
Twee van drie kandidaten van kennisquiz De Slimste Mens halen hun schouders op als presentator Philip Freriks de vraag stelt. Alleen de deelnemer uit Eindhoven kent ASML. Dat is de stad waar het bedrijf in 1984 begon, als spin-off van Philips en de Nederlandse chipmachinefabrikant ASM International.
Martin van den Brink was er vanaf het eerste moment bij. Als hij in november met een groep ASML-managers een rondleiding krijgt op het voormalige Philipsterrein in Eindhoven, kan hij zich niet bedwingen. Hij grist de microfoon uit handen van de gids – „ik werd een beetje emotioneel” – en vertelt zijn eigen verhaal.
Dat bankje daar, wijst Van den Brink. Daar zat hij in november 1983 nadat hij gesolliciteerd had bij Philips. Een 27-jarige fysicus, expert in vermogenselektronica en numerieke wiskunde, koud afgestudeerd in stadsverwarming.
„Philips liet sollicitanten in een taxi voorrijden, om je je belangrijk te laten voelen. Maar ik vond het niets en zei: dag, ik ga wat anders doen. Toen liep iemand achter me aan met een folder. ‘We gaan een nieuw bedrijf starten, met lithografie. Het heet alleen geen Philips meer.’ Ik keek naar de folder en zei: dat gaan we doen. Een impuls. Boem.”
Het begon met veertig mensen, en bijna veertig jaar later is ASML nog altijd een techreus met het hart van een start-up. Van den Brink houdt van het tegendraadse, heeft een hekel aan processen en bureaucratie. „Mensen moeten het gevoel hebben dat ze iets kunnen veranderen.”
Martin van den Brink zoekt graag de grenzen op. Zijn uitvallen zijn berucht. Een toeleverancier zegt hierover: „Het is niet persoonlijk. Martin maakt geen onderscheid – tegen zijn eigen mensen is hij nog harder.”
Joost Frenken van het Amsterdamse onderzoeksinstituut ARCNL (Advanced Research Center for Nanolithography) heeft regelmatig contact met Van den Brink en bewondert zijn mensenkennis. „Hij zoekt altijd de confrontatie op. Martin volgt niet het protocol, valt je op de gekste manieren aan. Dat is zijn manier om erachter te komen of wat je zegt klopt en of je er zelf in gelooft.”
„Martin ruikt op een kilometer afstand of je authentiek bent”, zegt Peter Wennink. Aan hem de taak om de tegendraadse techcultuur in goede banen te leiden. Ingenieurs zijn snel geneigd de diepte in te gaan, zich te verliezen in hun specialisatie, zegt hij. Wennink wijst op de drie C’s, de waarden van ASML. Tegenover de voortdurende challenge bij ASML staat care – zorg – en collaborate – samenwerken. „Soms voel ik me hier een halve psycholoog.”
Van den Brink is een icoon in de technische wereld, Wennink is het gezicht voor de buitenwereld. Hij streeft naar „wederzijdse afhankelijkheid” – voor hem de basis van elke succesvolle samenwerking. „Ik wil weten waar iemands zorgen en angsten zitten.”
Begonnen als registeraccountant bij Deloitte, werd Wennink in 1999 financieel topman bij ASML. Sinds 2013 leidt hij het bedrijf samen met Van den Brink. Om de paar weken maken ze met z’n tweeën een lange boswandeling in de Kampina, het Brabantse natuurgebied. „Even bijpraten, over de kinderen of de zaak, of dingen anders moeten.”
Het is dezelfde omgeving waar Van den Brink ’s morgens vaak een rondje fietst. Peter Wennink heeft zijn eigen ochtendritueel. Om vijf voor half zeven gaat de wekker, om half acht ontbijt hij met koffie, croissant en yoghurt met muesli in de Plaza, de ASML-kantine. „Daar kan iedereen me spreken als ze dat willen.”
Martin en hij zijn complementair, zegt Peter Wennink. „Hij is het niet altijd met me eens, maar we kennen elkaar van haver tot gort. Vaak weten we wat de ander gaat zeggen.”
Hij vertrouwt Van den Brinks instinct. In 2012 – Wennink was nog financieel directeur – gaf dat de doorslag om Cymer over te nemen. Dat Amerikaanse bedrijf lukte het niet een essentieel onderdeel voor de nieuwe EUV-lithografiemachine te leveren. In dit apparaat stak ASML 25 jaar ontwikkelingstijd, het is nu de groeimotor van het bedrijf.
„Ik vroeg aan Martin: op een schaal van 1 tot 10, hoe groot schat je de kans dat we zo EUV aan de praat krijgen? Tussen de 6 en 8, zei hij. We zeiden: Okay, let’s go.”
Die overname van bijna 2 miljard euro voorkwam dat ASML’s EUV-avontuur op een mislukking uitliep. Wennink: „Martin is briljant. Met woorden heeft hij niets, maar hij doorgrondt meteen elke grafiek.”
De business gaat voor, politici laat Van den Brink graag aan Wennink over. Als Mark Rutte in november met een groep Eurocommissarissen in Veldhoven langskomt, reist Van den Brink naar Zuid-Korea om met chipfabrikanten te praten. „Collega Peter kon niet mee, die moest een dagje linten doorknippen”, zegt hij dan als plaagstootje.
Zodra hij in Korea arriveert, wordt de meeting afgezegd wegens een coronageval. Van den Brink vliegt Source: NRC