Het is precies tachtig jaar geleden dat de april-meistakingen begonnen: de 'onderbelichte stakingen' in de Tweede Wereldoorlog. Ze zullen bij veel Nederlanders niet meteen een belletje doen rinkelen, maar historici zien de acties als een keerpunt in de Nederlandse houding tegenover de bezetter.
Voor het eerst worden die stakingen nu op landelijke schaal herdacht, in Hengelo, rondom het terrein van de Storkfabriek waar de staking tachtig jaar geleden begon. Ongeveer vijftig nabestaanden van 184 gedode slachtoffers komen bijeen.
"Er zijn altijd wel her en der herdenkingen geweest", zegt Hans Morssinkhof van de Stichting Landelijke Herdenking April-Meistakingen. Maar tot onderlinge verbinding kwam het nog niet.
De slag om Stalingrad heeft veel Duitse doden gekost, en Hitler moet iets doen om het verlies aan mankracht op te vangen. 300.000 Nederlandse oud-militairen, die vochten tijdens de Duitse aanval op Nederland in 1940, moeten zich melden om te werken en de Duitse oorlogsindustrie draaiende te houden.
Een deel van de Nederlandse bevolking komt in opstand: de staking begint op 29 april in de grote fabriek van de familie Stork in Hengelo, waar bijna 3000 medewerkers het werk direct neerleggen. De telefoniste van Stork belt andere bedrijven in Hengelo en omgeving, en al snel verspreidt de staking zich naar het noorden, oosten en zuiden van het land. Van Philips in Eindhoven, tot de mijnen in Limburg en boeren verspreid over het land; in totaal leggen 200.000 mensen het werk neer.
De stakingen worden door de Duitsers hardhandig neergeslagen. Er worden mensen opgepakt, en 184 mensen worden gedood. Sommigen hebben niets met de stakingen te maken.
Op 3 mei 1943 eindigt de staking. Het besluit om mensen te werk te stellen wordt niet teruggedraaid en talloze oud-militairen worden naar Duitsland gestuurd.
Wie daarvoor nog enig vertrouwen in de Duitsers had, was dat nu kwijt.
Een van de redenen voor het gebrek aan aandacht voor de stakingen is dat niemand "het eigenaarschap van de stakingen heeft opgeëist", zegt Morssinkhof. De Februaristaking is daarom veel bekender geworden. "Dat komt onder meer omdat tijdens de oorlog, de communistische partij het eigenaarschap al had geclaimd."
Daarnaast was er in de oorlog het idee dat de stakingen mislukt waren. "Ze hadden niets concreets opgeleverd, in ieder geval niet iets dat toen zichtbaar was", zegt de historicus. "Ze werden met grof geweld neergeslagen, er vielen bijna 200 doden, en dat was het dan."
Maar de stakingen waren een keerpunt in de oorlog. Door de brute wijze waarop de bezetter de stakingen neersloeg, ontstond het besef dat met de Duitsers niet viel te onderhandelen. "Wie daarvoor nog enig vertrouwen in de Duitsers had, was dat nu kwijt", zegt Morssinkhof. De bezetter vermoordde namelijk niet alleen stakers, maar ook willekeurige burgers.
"Op zaterdag 1 mei brak er een nieuwe fase in haar leven aan", begint Morssinkhof het verhaal over de 24-jarige Grietje Dekker. Ze verlooft zich met haar geliefde, Willem Camijn, en brengt de dag met hem door in Musselkanaal. Als de avond valt, is Grietje met haar kersverse verloofde buiten, ongetwijfeld plannen aan het maken voor de bruiloft. Dan rijden de Duitsers het dorp binnen. Ze schieten om zich heen en raken Grietje in haar buik.
"Haar vader probeert bij haar te komen, maar dat mag niet van de Duitsers." Alleen de huisarts wordt bij haar in de buurt gelaten. Grietje is zwaargewond en kan nog gered worden als ze naar het ziekenhuis wordt gebracht, zegt de huisarts. Hij mag haar daar niet zelf heenbrengen, de Duitsers gaan dat doen, zeggen ze.
Ze nemen haar mee, maar in plaats van haar naar het ziekenhuis te rijden, schieten ze haar buiten het dorp enkele malen door het hoofd. Haar levenloze lichaam verdwijnt die avond.
"Dat een jonge vrouw, die bezig is met de toekomst, niets met de stakingen te doen heeft, en nog gered had kunnen worden, zo is gedood, vind ik nog steeds een heel aangrijpend verhaal."
"Ik hoop vurig dat de herdenking zal leiden tot een vervolg, en dat er nog meer verhalen loskomen over de stakingen, want die moeten er zijn", zegt Morssinkhof. "En ik hoop dat het besef over het belang van die stakingen nu gaat doordringen, dat ze een plek krijgen in ons nationale collectieve geheugen."
Geïnteresseerd in de Tweede Wereldoorlog? Abonneer je dan hier op onze nieuwsbrief.
Binnenland
Deel artikel:
Source: NOS nieuws