In Nederland leven ruim 2.400 soorten nachtvlinders en motten. De meeste negeren we volkomen. Maar er is er één die kan rekenen op structurele media-aandacht: de eikenprocessierups.
De rupsen leven uitsluitend van eikenblad en zijn vaak dicht bij elkaar te vinden, vastgeplakt in gesponnen nesten tegen de stam of dikke takken van eikenbomen. Soms gaan ze aan de wandel. Dat doen ze dan in een lange stoet, waar ze hun naam aan danken.
Reden voor alle aandacht is dat de rups brandhaartjes heeft. Die kunnen irritatie veroorzaken aan ogen, luchtwegen en huid. We hebben er dus last van. En dat is nog niet zo lang zo.
De rups en vlinder begonnen in de jaren negentig aan een gestage opmars. Eerst waren Noord-Brabant en Limburg aan de beurt. Tien jaar later was alleen het noorden van het land er nog vrij van. Inmiddels zijn ze overal, tot de Waddeneilanden aan toe - en zelfs het zuiden van Zweden.
Daarbij wordt al gauw gewezen naar klimaatverandering. Dat is waarschijnlijk terecht, zegt Theo Zeegers van EIS Kenniscentrum Insecten. De rups houdt van warme lentes en zomers.
In het oorspronkelijke klimaat was de eikenprocessierups ingeburgerd in Frankrijk. Je kunt dus zeggen dat Nederland dicht tegen de noordgrens van het verspreidingsgebied aan zat, stelt Zeegers. Een kleine opwarming was genoeg om het hier geschikt te maken voor de rups.
Dankzij een landelijk meetprogramma hebben we goede statistieken, zegt Jurriën van Deijk van De Vlinderstichting. Die metingen laten zien dat de rups toeneemt, maar met pieken en dalen. "Ik verwacht dat deze pieken deels door het weer worden verklaard, maar vooral door natuurlijke vijanden", zegt Van Deijk.
Het piekjaar tot nog toe was 2019. Dit jaar lijken er wat minder rupsen te zijn. Maar dat is geen garantie dat jij niet ook op een houten bankje gaat zitten dat bedekt blijkt met de brandharen, zoals ondergetekende afgelopen weekend overkwam.
Maar hoe zit het dan met die natuurlijke vijanden? Uit onderzoek blijkt dat het ophangen van mezenkasten de overlast kan verminderen, doordat koolmezen en pimpelmezen de rupsen eten. Maar dat zijn niet direct de natuurlijke vijanden waar Zeegers en Van Deijk aan denken.
Ook binnen de insectenwereld bestaan complexe relaties tussen soorten. Hoe hoger de diversiteit, hoe kleiner doorgaans de kans dat een enkele soort dominant wordt.
Weekschildkevers, poppenrovers, zweefvliegen, bidsprinkhanen, wantsen en rupsenaaskevers: er bestaat in de Nederlandse natuur een lange lijst van insecten die processierupsen in toom kunnen houden door ze simpelweg op te eten.
Echte specialisten gaan een stapje verder. Zoals piepkleine sluipwespen die hun eitjes leggen in de eieren van de eikenprocessierups. Daar komt vervolgens geen rups uit tevoorschijn, maar een nieuwe sluipwesp. Twee jaar geleden werden deze parasieten voor het eerst waargenomen in Nederlandse nesten van de eikenprocessierups.
Om deze bonte verzameling van natuurlijke vijanden uit de insectenwereld een handje te helpen, zijn er nu proeven om onder eikenlanen bloemen te zaaien en minder vaak te maaien. Veel van de genoemde insecten hebben ook nectar nodig. En in langere begroeiing hebben ze een betere kans om zich voort te planten.
Maar dan hebben we de echte specialisten nog niet genoemd, zegt Zeegers. Dat zijn twee sluipvliegen die volledig afhankelijk zijn van de eikenprocessierups: Carcelia iliaca en Pales processionea.
De ene legt de eitjes direct in de rups. De andere legt ze met vele duizenden op de eikenbladeren, om op die manier in de rups te komen. In beide gevallen overleeft de gastheer het niet. En vooral Pales is effectief, zegt Zeegers: lokaal parasiteert die vlieg tot 70 procent van de rupsen.
Zijn deze specialisten dan nog in de Franse ecosystemen achtergebleven? Het is een bekend probleem met klimaatverandering dat de ene soort sneller migreert dan de andere. Daardoor ontstaan klimaat-'mismatches'. Dat zou betekenen dat we in Nederland nog wat geduld moeten hebben met de komst van hulptroepen uit het zuiden.
Zeegers prikt die ballon direct door: "De sluipvliegen zijn gelijk in het kielzog van de eikenprocessierups meegekomen. Ze zijn in de jaren negentig al waargenomen in Nederland."
Dat de rups er niet door verdween, is geen toeval, voegt de insectenonderzoeker toe. "Parasieten zijn nooit zo dom om hun gastheer volledig uit te roeien."
Dat betekent ook dat we in ecologisch opzicht eigenlijk niet te maken hebben met een plaag, maar met 'normale aantallen' eikenprocessierupsen. Zo veel horen er ongeveer te zijn in de gebieden waar die voorkomt.
Wat helpt Nederland dan wel van de rups af? Gemeenten hebben van alles geprobeerd. Maar alle methoden hebben een keerzijde, en soms is die heel groot. Zo heeft een Brabantse gemeente eikenbomen geïnjecteerd met een gif dat alle insecten doodt. Het middel is inmiddels verboden.
Nu spuiten gemeenten vaak water met bacteriën of kleine aaltjes. Maar ook die doden tenminste alle rupsen van alle vlindersoorten, terwijl veel vlinders juist hard achteruitgaan. Onschuldiger lijkt het gebruik van feromoonvallen. De geurstoffen lokken de mannelijke vlinders, waardoor die de vrouwtjes niet kunnen bevruchten.
Nesten verwijderen met stofzuigers is voor individuele bomen effectief. Maar daar is het probleem dat je ook de geparasiteerde rupsen opruimt. Daarmee voorkom je de groei van het aantal sluipwespen en sluipvliegen die je het jaar erna nodig hebt om de rupsen te onderdrukken.
Moeten we die eikenlanen dan kappen? Eerlijk is eerlijk, het zou in de strijd tegen de rups schelen als er vaker andere inheemse boomsoorten geplant zouden worden. Maar dan negeren we nog een grotere ontwikkeling: de klimaatverandering is nog lang niet voorbij.
Nu zijn zonnige eikenlanen warm genoeg voor de rups, maar onze schaduwrijke eikenbossen nog te koel. Als die nog een paar graden warmer worden, kan het totale aantal eikenprocessierupsen in Nederland nog explosief toenemen. Bovendien wacht in België een nauwe verwant: de dennenprocessierups. Gouden tijden dus voor Carcelia iliaca en Pales processionea.
Log in of registreer gratis op NU.nl en krijg toegang tot extra artikelen
Source: Nu.nl algemeen