De overheidsfinanciën staan er niet ineens veel slechter voor dan we al wisten, maar de politiek staat voor moeilijke keuzes. Er zijn 'serieuze cijfers' met tegenvallers, zeggen bronnen in Den Haag tegen de NOS. En er ligt ook een bezuinigingsadvies van De Nederlandsche Bank.
Deze financiële situatie is een zorg voor NSC-leider Pieter Omtzigt. Hij kreeg als onderhandelaar pas op het laatste moment te horen over nieuwe financiële tegenvallers, zei hij. Het was voor hem een belangrijke reden een eind te maken aan weken van formatiebesprekingen. "Bestaanszekerheid bouw je niet met luchtkastelen", verklaarde hij.
Bij de tegenvallers gaat het om rechtszaken over arbeidsongeschiktheidsuitkeringen en de spaartaks. Die gaan de overheid mogelijk respectievelijk 1,6 miljard euro en 1 miljard euro kosten. En de herstelbetalingen van de toeslagenaffaire kunnen 1,5 tot 3 miljard euro hoger uitvallen dan verwacht.
Eerder in de formatie kwam de president van De Nederlandsche Bank, Klaas Knot, bij de partijen langs. Hij vindt dat het nieuwe kabinet zuiniger met geld moet omgaan, anders kan Nederland tegenvallers in een onzekere toekomst niet opvangen. Knot noemt een bezuinigingsbedrag van 17 miljard euro.
Voor politieke partijen is dat geen leuke boodschap. Ze hebben van alles beloofd in de verkiezingscampagne, en die beloften kosten geld. Het afschaffen van het eigen risico voor zorgkosten alleen al zou 6 miljard euro per jaar kosten, terwijl er dus juist geld van de rijksbegroting af moet.
De ambtenaren van het ministerie van Financiën hebben een lijst gemaakt met uitgaven van de overheid die in principe geschrapt kunnen worden. Ze kijken daarbij alleen of het juridisch kan. Politieke keuzes maken zij niet: de lijst is bedoeld als hulpmiddel voor de formatie.
In gevangenissen zes dagen per week vegetarisch eten bespaart 2 miljoen euro per jaar. Korte straffen van minder dan drie maanden afdoen met een enkelband bespaart jaarlijks 10 miljoen euro. Politie-inzet bij voetbalwedstrijden en festivals laten betalen door organisatoren levert 19 miljoen euro per jaar op.
De huurtoeslag afschaffen voor de particuliere sector (15 procent van de huurwoningen), en dus beperken tot bewoners van sociale huurwoningen, levert 635 miljoen euro op. AOW'ers geen vakantietoeslag meer geven scheelt 2,5 miljard euro per jaar.
Geen arbeidsongeschiktheidsuitkering (WIA) meer voor werknemers met stressgerelateerde klachten: een besparing van 1 miljard euro per jaar. Geen WIA meer voor mensen die buiten het werk, bijvoorbeeld door een skiongeluk, arbeidsongeschikt zijn geraakt: nog een besparing van 1 miljard euro per jaar.
De NPO helemaal afschaffen levert jaarlijks 785 miljoen euro op. Het stopzetten van de omstreden verbreding van de A27 bij landgoed Amelisweerd bespaart 1,4 miljard euro. En alle ontwikkelingshulp beëindigen levert meer dan 8 miljard euro op.
De opsomming gaat over alle ministeries en de besparingsbedragen lopen van miljoenen tot tientallen miljarden. De grootste bedragen gaan om in de sociale zekerheid. Daarin schrappen betekent dat groepen burgers minder koopkracht hebben en dat kan weer een negatieve invloed op de economie hebben.
Ook in het Klimaatfonds zit veel geld, bijvoorbeeld voor isolatie van woningen, laadpalen, schonere schepen, ontwikkeling van waterstof en kernenergie. Het fonds volledig afschaffen levert tot 2030 33,1 miljard euro op. Maar, waarschuwen de ambtenaren, dat betekent wel dat de klimaatdoelen niet worden gehaald.
"Het lijkt eenvoudig om in die lange lijst hier en daar wat weg te strepen. Maar elke keuze heeft gevolgen voor burgers, bedrijven en de samenleving. In de komende formatieronde moet elke partij keuzes maken en compromissen sluiten die zij voor hun kiezers acceptabel vinden.
En het wordt nog moeilijker, omdat er in de verkiezingsprogramma's ook dure plannen staan. Dus om die voor elkaar te krijgen, moet er zelfs nog meer geld worden gevonden. Dat is geen gemakkelijke opdracht, want elke partij heeft daar natuurlijk andere ideeën over.
En dat geldt niet alleen voor de vraag waar het geld aan moet worden uitgegeven en waar kan worden bezuinigd. Ook over hoe hoog de staatsschuld mag oplopen verschillen de partijen van mening."
Ondertussen moet het demissionaire kabinet op de winkel passen, en dus ook op het geld. "Of je nu in het kabinet zit of over een nieuw kabinet onderhandelt, gratis bier bestaat niet", zegt demissionair minister van Financiën Van Weyenberg. "Het is de taak van politici om bij nieuwe wensen aan te geven hoe je dat gaat betalen."
Bij demissionair minister voor Klimaat en Energie Jetten (D66) is er weinig begrip voor het argument van Omtzigt dat hij niet in een kabinet wil omdat de financiën er slecht voor staan. "Elk kabinet krijgt vroeg of laat te maken met financiële uitdagingen. Kijk naar de coronapandemie of de energiecrisis. Dat is toch geen reden om geen kabinet te vormen?"
Politiek
Deel artikel:
Source: NOS nieuws