De Duitse filosoof Jürgen Habermas, een van de invloedrijkste denkers van de 20ste eeuw, is op 96-jarige leeftijd overleden. Habermas was een publieke intellectueel en Europeaan, in wiens optimistische filosofie mensen consensus kunnen bereiken door de uitwisseling van rationale argumenten.
is buitenlandredacteur van de Volkskrant en schrijft over de EU en internationale samenwerking. Hij woont in Berlijn.
‘Eigenlijk kan men zich de filosofie niet zonder hem voorstellen’, schreef Die Zeit zaterdag, nadat bekend was geworden dat de Duitse filosoof Jürgen Habermas op 96-jarige leeftijd was overleden. ‘Onvermoeibaar streed hij tegen de irrationaliteit, voor het verstand en de bedreigde westerse waarden.’
De Frankfurter Allgemeine Zeitung noemde Habermas ‘het geweten van de natie’, een filosoof die steevast de Bondsrepubliek waarschuwde als zij de lessen van het nationaalsocialistische verleden dreigde te vergeten. Centraal in zijn denken stond de vraag hoe een samenleving consensus kan bereiken terwijl burgers heel verschillend denken. In plaats van het geweld en de mythische gemeenschapsvorming van de nazi-tijd moet die consensus worden bereikt door communicatie, schreef hij in zijn bekendste werk, het ruim twaalfhonderd pagina’s tellende Theorie van het communicatieve handelen uit 1981. In de samenleving moet een herrschaftsfreie Dialog plaatsvinden, een gesprek waarop de staat geen invloed heeft. Door de uitwisseling van rationele argumenten kunnen burgers tot een vergelijk komen, aldus Habermas.
De filosoof werd in 1929 geboren in Gummersbach bij Düsseldorf. Zoals alle Duitsers van zijn generatie was hij sterk beïnvloed door het Derde Rijk en de Tweede Wereldoorlog. Zijn vader was voorzitter van de plaatselijke Kamer van Koophandel en werd na de oorlog als ‘meeloper’ gekarakteriseerd. Zelf was hij lid van de Hitlerjugend. Na de oorlog zag hij in de bioscoop de beelden van de concentratiekampen. ‘Men zag plotseling dat men in een crimineel politiek systeem had geleefd. Dat had ik nooit zo gezien’, zei hij daar later over.
Het was een schok die diep doorwerkte in zijn filosofie. Evenals tijdgenoten als de socioloog Ralf Dahrendorf, de essayist Hans Magnus Enzensberger en de politicus Helmut Kohl was hij vastbesloten een democratie te verdedigen die hem door de Duitse nederlaag in de schoot was geworpen, zo schreef de Süddeutsche Zeitung zaterdag.
In de jaren vijftig probeerde Habermas nog even journalist te worden, maar uiteindelijk koos hij voor de wetenschap. Bij het Institut für Sozialforschung in Frankfurt, thuishaven van de Frankfurter Schule, was hij een rebelse jonge wetenschapper, die zich verzette tegen kernbewapening en opriep tot ‘onrust’ als ‘eerste burgerplicht’. Hij kwam in conflict met zijn baas, de filosoof Max Horkheimer, die vond dat Habermas ‘de heren in het Oosten’, de Sovjet-Unie en de DDR, in de kaart speelde.
Niettemin volgde Habermas enkele jaren later Horkheimer op als hoogleraar in Frankfurt. Al snel ontwikkelde hij zich tot een intellectuele ster. Volgens de Süddeutsche Zeitung werd op intellectuele feestjes in de jaren zestig niet meer over psychoanalyse gesproken, maar over communicatie, het centrale begrip in Habermas’ werk. Van zijn boek Technologie und Wissenschaft als ‘Ideologie’ uit 1968 werden 150 duizend exemplaren verkocht, ondanks de weinig aansprekende titel.
Zijn status ontleende hij niet in de laatste plaats aan zijn essays en opiniestukken voor toonaangevende Duitse media. Die stukken hadden een geheel ander karakter dan zijn wetenschappelijk werk, schreef de Süddeutsche Zeitung zaterdag: ‘Zo polemisch en pakkend als hij in zijn journalistieke interventies was, zo afschrikwekkend onbegrijpelijk kon de communicatietheoreticus in zijn wetenschappelijk werk zijn.’
Habermas zette ‘het project van de Verlichting’ voort. Hij was altijd kritisch, maar bleef geloven in een betere toekomst. Zijn gedachte dat de samenleving consensus kan bereiken door een uitwisseling van rationele argumenten, paste in haar optimisme geheel in de geest van de Verlichting. Ook dat maakte hem tot een geliefde intellectueel, schreef de Frankfurter Allgemeine Zeitung zaterdag. Habermas had ‘een constructieve kijk op het mogelijke en het wenselijke, op de democratische kansen die ten grondslag lagen aan de Grondwet’.
Zijn kritiek kon bijtend zijn, maar uiteindelijk verdedigde hij de Bondsrepubliek, het democratische (West-)Duitsland dat uit de as van het Derde Rijk was herrezen. Steevast waarschuwde hij voor een herleving van oude demonen. In de jaren tachtig keerde hij zich tegen historici die in de Historikerstreit het nationaalsocialisme wilden relativeren, door op de gruwelen van het stalinisme te wijzen. Toen op 9 november 1989 in de Bondsdag het Duitse volkslied gezongen werd, uit vreugde over de val van de Muur, moest Habermas denken aan de jeugdfestiviteiten van de nazi’s. Zelf kreeg hij het Deutschlandlied ‘niet meer over de lippen’, zei hij.
In plaats daarvan pleitte hij voor Verfassungspatriotismus, een ‘grondwettelijk patriottisme’. Niet afkomst of geschiedenis, maar de binding aan democratie en rechtsstaat moest de grondslag zijn voor identiteit. Voor Habermas was dat een post-nationale identiteit. De Europese samenwerking zag hij als een manier om het nationalisme te overwinnen dat Duitsland en Europa zo veel schade had berokkend.
De Frankfurter Allgemeine Zeitung vroeg zich zaterdag af wat er van Habermas’ werk overblijft. Zullen studenten hem over vijftig jaar nog lezen? Het idee van een wereld waarin consensus wordt bereikt door de uitwisseling van rationele argumenten was in 1981 al een ideaalbeeld. Nu veel burgers hun informatie van sociale media halen, door Habermas omschreven als ‘de libertaire grimassen van digitale concerns die de wereld beheersen’, lijkt die verder weg dan ooit. Het nationalisme en het mythische gemeenschapsdenken winnen terrein op het rationalisme en het ‘grondwettelijk patriottisme’ dat Habermas voorstond. Maar één ding blijft overeindstaan: Jürgen Habermas speelde een hoofdrol in het publieke debat van een Duitsland dat na de morele catastrofe van het Derde Rijk zijn identiteit moest hervinden.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant