Gemeenteraadsverkiezingen Bij de aankomende gemeenteraadsverkiezing gaat het weinig over cultuur, maar er staat veel op het spel voor de sector. „De meeste mensen kijken naar Den Haag als het over cultuur en investeren gaat, maar gemeenten dragen uiteindelijk het meeste bij.”
Verkiezingsborden in aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen in Scherpenzeel.
De Gelderse gemeente Scherpenzeel heeft één muziekschool, Stichting Muziekschool Scherpenzeel, gevestigd in Kulturhus De Breehoek. De school heeft een breed scala aan lessen op het menu: van blokfluit en orgel tot keyboard en ukelele. Pieter Verrips is drie dagen per week docent, twee dagen werkt hij vrijwillig voor de muziekschool als bestuurslid en docent Algemene Muzikale Vorming. Enthousiast geeft hij een rondleiding door de vier lokalen waar dit jaar „voor het eerst boven de 150 leerlingen” muziekles krijgen. Veel is het niet, lege ruimtes met instrumenten, maar voor Verrips is het álles. Trots laat hij het keukentje met magnetron zien. Hij laat zijn hand even op de wasbak rusten: „Als je bijvoorbeeld harp gaat spelen, dan zegt de harpdocent: eerst je handen wassen.”
De gemeente draagt 40 procent bij aan de huurkosten, zo’n 5.000 euro per jaar. Zonder die bijdrage konden de lessen hier niet plaatsvinden. En het wordt nóg beter: het hele complex wordt gemoderniseerd. Na de verbouwing zullen het gemeentehuis, de bibliotheek, een sportzaal, een multifunctionele zaal, een jongerenruimte én de muziekschool zich op deze plek vestigen. Alles bekostigd door de gemeente. De muziekschool mocht aangeven hoe ze het hebben wilden, dus vroegen ze om beter geïsoleerde muren en ook weer een keukentje. „Alleen de wc’s komen iets verderop.”
Van erfgoed en musea tot culturele broedplaatsen en muziekscholen: de gemeente is de belangrijkste geldschieter voor de cultuursector. De Cultuurmonitor van de Boekmanstichting laat zien dat de eigen inkomsten van de cultuursector als geheel, bijvoorbeeld door ticketverkoop, aanzienlijk is: er werd in 2023 bijna 2 miljard euro verdiend door gesubsidieerde culturele instellingen. Maar het meeste geld (bijna 4 miljard euro) komt van overheidsbijdragen. Daarvan was in 2023 ongeveer 60 procent afkomstig van gemeenten, blijkt uit cijfers van het CBS. Die bijdrage is afhankelijk van de gemeentepolitiek: zij neemt de uiteindelijke beslissing over de begroting.
Muziekles in muziekschool in De Breehoek.
Pieter Verrips is drie dagen per week docent en werkt twee dagen vrijwillig voor de muziekschool in Scherpenzeel, bestuurslid en docent Algemene Muzikale Vorming
De gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart bepalen de politieke richting die gemeenten de komende vier jaar inslaan. Het zijn dus spannende dagen voor de sector, die ook zonder verkiezingen voor genoeg uitdagingen staat. Jeroen Bartelse is directeur van TivoliVredenburg en voorzitter van belangenorganisatie Kunsten’92, en heeft in die rollen veel te maken met gemeenten. „De meeste mensen kijken naar Den Haag als het over investeren in cultuur gaat, maar de gemeenten dragen uiteindelijk het meeste bij.”
Gemeenten hebben geen wettelijke verplichtingen als het aankomt op cultuur, vertelt Bartelse. „Als de financiën van een gemeente onder druk komen te staan, dan kijken ze naar gebieden waar geen wettelijk commitment is. Daar kunnen ze dan bezuinigen. Dan wordt cultuur dus eigenlijk een vrij schootsveld.” Hij ziet het liefst een wettelijke basis onder het hele cultuurbeleid. Die moet ook over toegankelijkheid van cultuur gaan en daarnaast de artistieke vrijheid garanderen, voegt Bartelse toe. Hij meent dat de cultuursector hierdoor minder afhankelijk wordt van de politieke wind die er op dat moment waait.
Cultuureducatie vormt een van de belangrijkste uitdagingen van dit moment, vindt Bartelse. Hieronder valt muziek- of dansles, een museumbezoek of tekenles. „Een investering in de basis is mij een lief ding waard zijn. In buitenschoolse plekken bijvoorbeeld, waar men een instrument kan leren. We hebben bijna geen publiek gefinancierde muziekscholen meer.”
Muziekles in muziekschool in De Breehoek.
Over één onderdeel van de cultuursector hebben gemeenten overigens wel een wettelijke verplichting, ongeacht de uitkomst van de gemeenteraadsverkiezingen. Ten minste, als de Tweede Kamer daarmee akkoord gaat. Begin 2026 heeft de ministerraad namelijk ingestemd met een wijziging van de Bibliotheekwet. Gemeenten moeten ervoor zorgen dat iedere inwoner toegang heeft tot een volwaardige bibliotheek.
Ellen Loots doet onderzoek naar de culturele sector en ondernemerschap aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam. Cultuur is van maatschappelijk belang, benadrukt ze. „Het bezoeken van een concert, of een museumbezoek draagt bij aan iemands mentale weerbaarheid. Het geeft een goed gevoel en kan mensen levenslustiger maken.” Loots vertelt dat steeds meer partijen, zowel traditionele en progressieve, de maatschappelijke impact van cultuur erkennen.
Loots ziet uitdagingen voor culturele instellingen zoals musea en theaters. „Die instellingen zijn door gemeenten verzelfstandigd met het idee van: dan kan er meer ondernemerschap aan te pas komen.” Maar ze zijn maar tot op zekere hoogte zelfstandig: de instellingen blijven afhankelijk van subsidies, vertelt de onderzoeker. Hoge energieprijzen, stijgende loonkosten en achterstallig onderhoud van de vaak grote en oude gebouwen wijzen er allemaal op dat de kosten in de toekomst alleen maar hoger zullen worden. Loots wijst erop dat culturele instellingen een goede mix van inkomstenbronnen moeten hebben, en dat de gemeentelijke bijdrage hierin cruciaal is. „Privaat geld gaat niet oplossen wat publiek geld op een bepaald moment laat vallen. Maar publiek geld kan wel privaat geld aantrekken.”
Muziekschool in De Breehoek / Cultureel centrum.
De muziekschool in Scherpenzeel bestaat al dertig jaar, en is niet opgericht door de gemeente. Maar zonder bijdragen vanuit de gemeente zou het allemaal een stuk moeilijker zijn. Dan zou de muziekschool op zoek moeten naar een nieuw onderkomen en wordt het een nog grotere uitdaging om goede, geschoolde docenten te vinden. „Er zijn genoeg beunhazen die wel leuk muziek maken, maar geen diploma hebben. Die geven les voor een tientje voor een half uur. Wij werken alleen met opgeleide docenten, die willen wij goed betalen”, zegt Verrips.
Naast het nieuwe gebouw is er meer goed nieuws voor de Scherpenzeelse muziekschool. Een door de gemeente aangestelde cultuurverbinder brengt scholen en culturele organisaties samen. Dit zorgt naast betere cultuureducatie door middel van muzieklessen en workshops op scholen, ook voor nieuwe inkomsten. „Ik denk dat het mooi zou zijn als de gemeente dit soort projecten meer gaat stimuleren,” zegt Verrips. Hij ziet de komende gemeenteraadsverkiezingen met vertrouwen tegemoet: „Het CDA en de Christenunie hebben beide expliciet de ondersteuning van onze muziekschool in hun programma staan.” De twee grootste partijen in Scherpenzeel, SGP en GemeenteBelangen Scherpenzeel, hebben niets over muziek in hun programma staan maar, „de huidige wethouder komt van de SGP en met hem kan ik ook goed samenwerken”.
In 2023 gaven gemeenten gemiddeld 127 euro per inwoner uit aan cultuur, blijkt uit de Cultuurmonitor. De verschillen zijn groot. In de steden Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht was het gemiddelde 255 euro per inwoner. In kleinere gemeenten met tussen de 10 en 20 duizend inwoners, daalt het gemiddelde naar 52 euro per inwoner. Ook zijn er de subsidies vanuit de provincie en het rijk. Al jaren morren culturele instellingen over de slechte afstemming tussen de verschillende overheidssubsidies, ook wordt er geklaagd over de onevenwichtige verdeling tussen de Randstad en provincie. Om de samenwerking tussen gemeenten, provinciën en het rijk te bevorderen hebben het Ministerie van Onderwijs en Cultuur en Wetenschap, de Vereniging van Nederlandse Gemeenten en het Interprovinciaal Overleg in januari 2025 afspraken gemaakt „om cultuurbeoefening te stimuleren”. In dit gezamenlijke document benadrukken zij de waarde van cultuur: „Cultuurbeoefening draagt bij aan persoonlijke ontwikkeling, mentale en fysieke gezondheid, en verbindt mensen. Cultuurbeoefening is zo het ‘sociale cement’ van onze samenleving.”
Verrips ziet hoe muziek voor verbinding zorgt. Geloof is belangrijk voor de inwoners van de gemeente, er zijn vijf verschillende kerken op 10.000 inwoners. Ze gaan, zo ziet Verrips, naar hun eigen kerk, maar zingen samen of spelen samen muziek in een orkest. „Cultuur en muziek in het bijzonder is zo belangrijk,” zegt hij. „Je leert je door muziek te uiten. Het meest bijzondere dat ik ooit heb meegemaakt is een meisje dat ik als docent op haar school nooit had zien lachen. Maar op een gegeven moment, tijdens een muziekles, ging ze er zo in op en zag ik haar voor het eerst glimlachen. Het was de muziek die dat deed.”
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden