Fatih Akin, regisseur De nieuwe film van de Turks-Duitse regisseur Fatih Akin is gebaseerd op jeugdherinneringen van zijn filmdocent en vriend Hark Bohm. ‘Amrum’ volgt Nanning, de zoon van fanatieke nazi’s, op het gelijknamige Duitse Waddeneiland in april 1945.
Nanning (Jasper Billerbeck), Onkel Theo (Matthias Schweighöfer)
In Cannes is de Turks-Duitse regisseur Fatih Akin bijna te openhartig over waarom hij Amrum maakte. „Heel banaal, ik had twee andere filmprojecten maar vond daar geen geld voor. Ik heb een filmbedrijf en werknemers. Zij hebben kinderen, ik ook. En een hond. En een hypotheek. Ik moet films maken.” Akin stuurde Amrum naar Cannes omdat zijn vrouw Monique dacht dat die zeer in de smaak zou vallen. Ze kreeg gelijk, dus zit Akin medio mei hier in de tuin achter de Boulevard de La Croisette over een prima geslaagde film te praten waar hij zelf aan lijkt te twijfelen.
Misschien omdat het niet echt zijn verhaal is. Amrum speelt zich af op het gelijknamige Waddeneiland in april 1945. De oorlog is ver weg, al dumpt een Brits squadron soms een restant bommen op het wad en spoelt er een piloot aan, de ogen door zeemeeuwen uitgepikt. De film is gebaseerd op jeugdherinneringen van Akins filmdocent, mentor en vriend Hark Bohm (1939-2025), een schrijver en regisseur die nauw met Fassbinder samenwerkte en met Fatih Akin het script voor diens wraakfilm Aus dem Nichts schreef, over neonazimoorden op Duitse Turken.
Amrum volgt Harks twaalfjarige alter ego Nanning, een zoon van fanatieke nazi’s en trots lid van de Hitlerjugend. Moeder Hille heeft brandend Hamburg tijdelijk verruild voor het waddeneiland waar de familie vandaan komt. Hun wereld kantelt: Hitler sterft, het eiland is daar niet rouwig om, hun status keldert. Nanning doet een pathetische poging grip op zijn situatie te krijgen en zijn depressieve moeder op te beuren – met witbrood, boter en honing.
Fatih Akin en Diane Kruger tijdens het Film Festival in Cannes,
Fatih Akin zette Hark Bohm aan een script te maken over zijn eigen jeugd. „Ik overtuigde hem dat de tijd rijp was. Er was zo’n golf films waar filmmakers terugkijken: Belfast, Roma, The Hand of God, Armageddon Time. Ik vond financiering en zou de film produceren. En toen werd hij ziek.” Even was er nog het plan dat Hark Bohm de regie zou doen tot hij moe werd, waarna Akin de dag zou afmaken. „Gelukkig ging dat niet door, we hadden elkaar afgemaakt. Als regisseur ben ik een haai, een solitair beest. Hij ook, denk ik.”
Bohm was te ziek, maar Amrum was niet Akins verhaal. Hij maakte films over de Turkse diaspora zoals Gegen die Wand. En grotestadsverhalen over Hamburg.
Hoe vond u uw weg in dit verhaal?
„De oorlog en Holocaust was er altijd. Als jochie zag ik die documentaireserie op tv, Veertig jaar geleden, met archiefbeelden van de inval in Rusland of Stalingrad. Maar het oorlogstrauma zat niet in mijn dna. Het was hún probleem, vond ik. Als Turk had ik toch geen nazi’s als grootouders? Maar Turken zijn wel degelijk verantwoordelijk voor de Armeense genocide, waar ik ook een film over heb gemaakt, In the Cut. Genocide gaat over mensen die mensen vermoorden.”
„Maar hoe vertel ik zo’n Duits verhaal zonder in artificiële clichés te vervallen? Het werk van Edgar Reitz, Heimat, was nuttig voor me. En gesprekken met de grootouders van mijn vrouw, die half Mexicaans, half Duits is. Dat zijn ook noorderlingen. Steunden ze Hitler indertijd? Wat dachten ze toen?”
Uw film past in een trend. Oorlogsfilms gaan nu minder over helden of slachtoffers dan over daders en meelopers.
„Natuurlijk. In Duitsland hebben we de AfD, een partij zo extreem dat zelfs Marie Le Pen er niks mee te maken wil hebben. Hardcore neo-nazi’s, en ze zijn mainstream, er stemmen 12 miljoen mensen op. Dat is niet marginaal. Dat is je buurman, de docent van je kinderen. Dat zet ons allemaal aan het denken. Het gevaar was dat ik te oordelend zou filmen, want ik ben harde antifascist, fuck de nazi’s. Ik weiger goede nazi’s te tonen, ik wil geen empathie voor ze kweken. Als Amrum dat doet, is het collatoral damage.
„Ik hou van het moment waar Nanning iets vreselijks over zijn moeder heeft gehoord, en onderbewust weet dat het klopt. Dat hij haar dan begluurt terwijl ze slaapt, in de hoop een antwoord te vinden. En zijn moeder dan zegt: kan je niet slapen, kom hier. En hem een knuffel geeft. Dat conflict. Morele afkeuring en de instinctieve liefde van een zoon voor zijn moeder, zoals vogels dat ook voelen, of vissen, of spinnen.”
U komt uit Hamburg, kende u de Waddeneilanden?
„Ik zag het eiland Amrum pas toen ik daar Hark Bohm filmde, twee jaar geleden. Hij komt aan het eind in beeld. Ik kan niet zeggen dat ik er direct voor viel, bij een eiland denk ik eerder aan Kreta. Maar in zes weken draaien werd ik stapelverliefd. Die geur, dat zand tussen je voeten, die zoute lucht, de branding… We namen de film op in mei 2024, het eiland was heel aardig voor me. Geen druppel regen, wekenlang. Na Amrum namen we shots op in Denemarken, daar regende het elke dag.”
‘Amrum’ heeft een heel authentiek gevoel voor plaats. Hoe beïnvloedde dat bijna abstracte landschap uw film?
„Ik zie het eiland als een personage, zoals Hamburg dat in mijn films ook is. Ik koos hier een relatief smal beeldformaat, zodat je veel lucht ziet. Een personage moet praten, ik hechtte erg aan dat geluid van wind en golven op Amrum. Maar op de opnames klonken het shit, net televisieruis. De golven komen daarom van de Stille Oceaan en de wind van Patagonië. Tot zover de authenticiteit.”
Van wie komt die fraaie metafoor over Moby Dick?
‘Half Amrum zat vroeger in de walvisvaart, ze voeren op Nantucket, waar Moby Dick begint. Dus kwam Hark Bohm op het idee het schip van kapitein Ahab als een metafoor voor nazi-Duitsland te gebruiken. Op zeker moment wilde hij Moby Dick eruit halen, zo van: te intellectueel, wie kent dat boek nog? Ik zei: ‘Ben je gek geworden, zet terug, dat is een van je beste dialogen!’ Hitler ís kapitein Ahab.”
Coen van Zwol
Amrum. Regie: Fatih Akin. Met: Jasper Billerbeck, Laura Tonke, Lisa Hagmeister, Diane Kruger. Lengte: 93 min.
De twaalfjarige Nanning wordt door de bewoners van het Duitse eiland Amrum, vlakbij de Deense grens, een beetje met de nek aangekeken. Ten eerste is hij een ‘vastelander’ uit Hamburg, iemand die niet echt thuishoort op een eiland en bovendien de mentaliteit van de eilandbewoners niet kent. Daarnaast is zijn hoogzwangere moeder Hille een fervente nazi, en dat in de nadagen van de Tweede Wereldoorlog. „De Russen staan al voor Berlijn” zegt iemand, maar Hille heeft nog een foto van Hitler in het huis hangen dat zij deelt met haar zus.
De naïeve Nanning zit bij de Hitlerjugend, waardoor hij een uniform heeft dat soms van pas komt. Zo trekt hij het aan om indruk te maken op zijn nazi-oom, die aan de andere kant van Amrum woont. Van zijn oom wil hij graag boter lenen, want zijn depressieve moeder snakt naar een witte boterham met boter en honing. De hele film is Nanning bezig dit voor elkaar te krijgen. Want lekker eten is uiterst schaars, zelfs op het Duitse Waddeneiland waar geoogst wordt en konijnen en ganzen vrij rondscharrelen. Wie niet goed tegen dierenleed kan is gewaarschuwd!
Volgens de begintitels is Amrum „a Hark Bohm film by Fatih Akin”. De Duitse regisseur Bohm was Akins mentor. Hij vroeg Akin zijn jeugdherinneringen te verfilmen toen hij ernstig ziek werd. Akins perspectief ligt bij Nanning, die meer en meer in de gaten krijgt dat zijn fanatieke moeder een uitzondering is in het dorp waar het leven zijn gang gaat. Er spoelt een uit de lucht geschoten parachutist aan, er wordt geoogst en Nanning speelt met zijn vriendje.
Thuis hoort hij de zus van Hille tegenwicht geven aan de giftige ideeën van zijn moeder over eer, trouw aan de Führer en nationalisme. Hoewel Nanning lid is van de Hitlerjugend is hij een gewone tiener die geniet van de door Akin fraai gefotografeerde natuur op het schilderachtige Amrum, hachelijke avonturen beleeft als het opeens vloed wordt en naar een meisje kijkt dat samen met een groep andere vluchtelingen op het eiland aankomt om aan te sterken. Dat deze vluchtelingen nog meer met de nek worden aangekeken dan Nanning is een mooi terloopse observatie van Akin die de film ook naar het heden trekt. Hoewel Amrum zich afspeelt in de nadagen van WOII is het vooral een tijdloze (jeugd)film over een jongen die avonturen beleeft en inziet dat je vroeg of laat (morele) keuzes moet maken.
André Waardenburg