Gemeenteraadsverkiezingen Zelden was de aandacht voor de gemeenteraadsverkiezingen, die woensdag 18 maart worden gehouden, zo miniem. In Tilburg werd de campagne afgesloten – niet met een debat, maar met een gesprek.
‘Radicaal lokaal’, was het idee van het NOS-slotdebat dat dinsdag werd gehouden in de bibliotheek LocHal in Tilburg. Alhoewel, een echt debat werd het niet. Negentien aanwezige lokale lijsttrekkers gingen met elkaar in gesprek over de problemen en kansen in hun gemeenten. Met dat gesprek kwam een verkiezingscampagne ten einde die in feite nooit echt was begonnen: de aandacht voor de gemeenteraadsverkiezingen was zelden zo magertjes.
Dat terwijl dinsdag duidelijk was dat veel te vertellen is over de lokale politiek. Item nummer één op het programma was de verharding in de lokale politiek. Eén op de drie lokale politici werd bedreigd in de afgelopen vier jaar.
CDA’er Jeroen Berends, fractievoorzitter in Doetinchem, maakte mee dat zijn raadszaal werd bestormd door demonstranten die niet wilden dat een asielzoekerscentrum in de gemeente zou komen. Burgemeester Mark Boumans werd met de dood bedreigd. Aan de andere kant, zegt Berends, had hij „nog nooit zoveel boeketten bloemen gekregen als ná de rellen”. Conclusie: „De stille meerderheid is een goed mens.”
Deze campagne werden veel politieke posters beklad. Ook die van Forum voor Democratie in Beverwijk. „We zien weleens geklad op een poster”, zegt FvD-lijsttrekker Mark Nijman. Er was ook een billboard naar beneden getrokken. Naast die „kwajongensstreken”, ziet Nijman „ook heel veel support in de samenleving, ik denk dat wij zomaar eens de grootste kunnen worden”.
Over asiel gaat het váák tijdens het slotdebat. Juist voor gemeenten is asiel relevant, want alle gemeenten moeten volgens de spreidingwet naar draagkracht asielzoekers opvangen. Sommige gemeenten doen dat niet, zoals Lelystad. PVV-lijsttrekker Ashwin van Stormbroek uit Lelystad (tot voor kort woordvoerder van Geert Wilders in de Tweede Kamer) zegt dat dat zo blijft „als het aan ons ligt”. Hij zal „maximaal tegengas gaan geven” om asielopvang in Lelystad tegen te gaan.
Naast hem zit de D66’er Lazise Hillebregt uit Dronten. Die zegt tegen hem: „Buren, ga aan de slag.” Want: „De grenzen gaan niet dicht, kunnen niet dicht” en „opvang is gewoon nodig”.
Janette Bosma, wethouder van de Partij voor de Dieren in Groningen, zegt dat vluchtelingen in háár stad „expliciet” welkom zijn. „Niet alleen om solidair te zijn naar onze medemens, maar ook naar de gemeente Westerwolde.” Daar ligt het dorp Ter Apel, waar een aanmeldcentrum voor asielzoekers staat en waar vaak veel te veel asielzoekers moeten worden opgevangen.
Richard de Mos, die met zijn Hart voor Den Haag de grootste lijkt te gaan worden in Den Haag, wil een asielstop voor zijn stad. Gevraagd door presentator Winfried Baijens wat hij dan tegen de mensen in Westerwolde zegt, antwoordt De Mos: „Ik zit hier sec voor het Haagse belang.”
Ondanks de grote verschillen, blijft het gesprek tussen tegenpolen beschaafd. Wanneer Ahmet Kaya, een politieagent in Deventer en lijsttrekker namens DENK, aan het woord komt, vergelijkt hij het gesprek tussen de lokale politici met de „kleuterklas in de Tweede Kamer”. Die mogen wel eens „het goede voorbeeld geven, in navolging van ons”.
Een afvaardiging van de Tweede Kamer kan hem ter plekke horen: recht tegenover de raadsleden zitten de fractievoorzitters van de vijf grootste landelijke partijen: Jan Paternotte (D66), Ruben Brekelmans (VVD), Jesse Klaver (GroenLinks-PvdA), Geert Wilders (PVV) en Henri Bontenbal (CDA).
Ze steken af bij de raadsleden. De lokale lijsttrekkers hebben allerhande kleding aan. De Rotterdamse VVD-wethouder Tim Versnel draagt een denim overhemd onder zijn jasje, BBB’er Bart-Jan Oplaat uit Hof van Twente heeft een das met kippen erop, de Hoogeveense SP’er Jeroen Pomper heeft een paardenstaart en draagt een paars-geblokt hemd.
De vijf landelijke fractievoorzitters zien er daarentegen allemaal hetzelfde uit. Ze dragen het uniform van de beroepspoliticus: donkere pakken, effen dassen, zwarte schoenen. Zíj zitten aan een paar losse hoge tafels, terwijl de lokale lijsttrekkers tussen het publiek zijn gezet.
Waarin de lokalen en de nationalen wél op elkaar lijken, is in sekse: onder de lokale lijsttrekkers zijn maar drie vrouwen te bekennen. De Groningse wethouder Janette Bosma ziet dat mannen en vrouwen anders worden behandeld in de politiek: „Op vrouwen wordt meer gereageerd op uiterlijk, op mannen meer op inhoud.”
Af en toe laat Baijens de landelijke politici aan het woord – duidelijk wordt dan dat ze elkaar goed kennen, gewend zijn aan de camera’s van de NOS en dus hard durven te botsen. Dat het een herhaling van zetten is van de vele Kamerdebatten die de vijf mannen met elkaar voeren, lijkt hen niet te deren.
Wanneer Wilders zegt dat „er veel woede is in Nederland”, en dat hij voor die mensen opkomt die „geen azc willen”, vallen Klaver en Bontenbal hem direct aan. Ze wijzen erop dat Wilders als landelijke politicus oproept tot verzet tegen asielzoekerscentra, terwijl lokale politici de opvangplicht moeten uitvoeren. Het is „exemplarisch” dat Wilders die discussie weer aanwakkert, meent Klaver. „Niet stoken in gemeentes”, zegt Bontenbal. „Als je dat doet, ondermijn je en maak je het onveilig voor de wethouders en de burgemeesters.”
Het lokale debat wordt, wanneer de fractievoorzitters uit de Tweede Kamer aan het woord zijn, vaak tóch nationaal. Zoals wanneer Paternotte, Brekelmans en Bontenbal ageren tegen de mogelijkheid voor omwonenden om bezwaar te maken tegen de bouw van nieuwe woningen. Dan zegt Klaver dat die frustratie al járen heerst. En: „Dit is niet het eerste kabinet waar jullie met z’n drieën inzitten”, verwijzend naar de kabinetten Rutte III en IV. Maar een aanpassing aan de regelgeving „is er nooit gekomen”, zegt Klaver.
Zelfs het internationale kwam aan bod bij het lokale debat. D66’er Paternotte zei: „Als iemand ervoor zorgt dat er meer asielzoekers naar Nederland komen, is het de heer Wilders.” Vanwege zijn steun aan oorlogen in het Midden-Oosten, bedoelt Paternotte, want door die oorlogen komen veel vluchtelingen naar Nederland.
De PVV diende eerder op dinsdag nog een motie in waarin de Nederlandse regering werd opgeroepen de Amerikaans-Israëlische aanval op Iran te steunen. Die haalde het niet, maar de VVD stemde daar óók voor. Paternotte sprak zijn coalitiepartner Brekelmans daar niet direct op aan.
De aanval op Iran speelde sowieso een grote rol tijdens deze campagne. De oorlog zoog media-aandacht weg bij de gemeenteraadsverkiezingen, denken politici en journalisten.
Er wordt een zeer lage opkomst verwacht, wanneer woensdag de stembussen opengaan. Maar dat dat niet alleen door de oorlog komt, is ook helder: lokale politici denken dat ook meespeelt dat in oktober nog Tweede Kamerverkiezingen waren. Bovendien is de interesse van kiezers in de gemeenteraad de afgelopen decennia sterk gekelderd. In 2022 ging slechts 51 procent van de Nederlanders naar de stembus, een historisch dieptepunt.
Duidelijk was dat de lokale lijsttrekkers dinsdag wilden uitstralen dat ze hun werk hartstikke leuk vinden en vol trots doen. En: gemeentepolitiek dóét ertoe, wilden ze overbrengen.
Begin de dag met de belangrijkste politieke ontwikkelingen uit Den Haag