Tot nu toe was het me nooit gelukt echt volwassen te worden. Ik was blijven hangen in de fase van het magisch denken, waarin ik met mijn woorden de wereld redde, leed stelpte, ruzies beslechtte en iedereen gelukkig maakte. Laat mij maar even, dacht ik zodra een conflict uitbrak. Dan schreef ik iets, en brak de wereldvrede vervolgens niet meteen uit, nou ja…. Volgende keer beter.
Nu ben ik dan eindelijk tot bezinning gekomen. Sinds kort besef ik dat mijn woorden niet meer van mij zijn. Ze worden door kunstmatige stemmen voorgelezen, automatisch samengevat, artificieel uit hun verband gerukt en als verhaspelde quote op X rondgepompt, waarna iedereen boos wordt en er wereldwijd geweld uitbreekt. Ik ben mijn stem aan de automatisering kwijtgeraakt en kijk wat er gebeurt!
Het is Boekenweek en dus lees ik ter ontspanning maar eens een boek. Het heet The Art of Not Being Governed. Dat is misschien niet de beste titel om in het openbaar te bespreken, want voor je het weet zingt hij rond op TikTok en leidt hij tot wereldrevolutie, maar ik waag het erop.
Het boek van James C. Scott gaat over bergvolkeren in Zomia die niet statelijk georganiseerd zijn. Dat wil zeggen dat ze hun leven ordenen zonder van bovenaf te worden geregeerd. In 2002 gaf onderzoeker Willem van Schendel de naam ‘Zomia’ aan een gigantisch transnationaal gebied in Zuidoost-Azië, een samenvoegsel van dunbevolkte en geïsoleerde hooglanden. Over de sociale structuur van dit gebied schreef Scott in 2009 zijn boek.
In Zomia leven mensen niet in permanent verband en niet onder vaststaand politiek gezag. Net als andere nomadische volkeren komen ze elkaar tegen in een flexibele structuur die onophoudelijk uit elkaar valt en zich herschikt; een versnipperd, verspreid verband dat over de bergen trekt en zich tegen elke vorm van bestuur verzet. Geen heersers, geen oorlog, geen wij-zij-denken. Je leeft samen, en als dat je niet bevalt, trek je verder.
James Scott ontleende aan de historicus Malcolm Yapp de term ‘jellyfish tribes‘, ‘kwallenstammen’, voor zulke losse verbanden. Buitenstaanders die hopen macht te kunnen uitoefenen, zien zich geconfronteerd met een amorfe bevolking die zich kwikzilverig aan hun greep onttrekt. Op sommige plekken in Zomia kun je zelfs niet spreken van dorpen of gehuchten of stammen: hier zijn hooguit kwallenhuishoudens te onderscheiden.
Deze niet-statelijke vorm van organisatie is des te interessanter nu statelijkheid overal onder druk staat. De huidige bevolking in het Westen leeft niet geïsoleerd en niet nomadisch, maar er zit wel iets kwallenstammerigs in de manier waarop mensen, groepen, clans, zich online organiseren. Nou is dit niet zo’n nieuwe observatie van mij, maar wel een relevante, nu de wereldorde kraakt en piept en de internationale rechtsorde afbrokkelt.
Ondertussen zit ik dus met dat boek op de bank omdat ik langzamerhand nerveus word, want ik wil, zoals gezegd, de wereld redden en ik krijg de stellige indruk dat ik alleen nog door bots wordt gelezen. Ooit verwierf je invloed door te schrijven, maar die tijd is geweest. Helaas kan ik zo snel niets beters verzinnen dan de bots dan maar over kwallen te vertellen, in de hoop dat ze er iets vredigs mee doen.
„A jellyfish variant of culture”, een flexibele en alternatieve vorm van cultuur, ontstaat wanneer je stopt met schrijven en lezen, zegt Scott. Ongeletterdheid is één van de geheide manieren om aan de staat te ontsnappen. Als je geen teksten maakt, vorm je geen staat. Geschreven teksten maken staatsverbanden mogelijk en hiërarchieën. Recht en politieke systemen. Zonder geschreven teksten is de staat nergens.
Kijk eens aan, dit is precies wat ik ook tot vervelens toe beweer, dus ik vind dit reuzeslim van Scott. De Boekenweek zal het niet leuk vinden, maar de tijd is voorbij dat geschreven teksten de dienst uitmaken. „Het volkerenrecht kan een plankje lager in de kast”, schrijft Folkert Jensma terecht. „Naast Hugo de Groot, het Oud-vaderlands recht en het Romeinse recht.”
Teksten verliezen hun gezag. De nieuwe kwikzilverige situatie in de wereld ontstaat niet alleen door machtsverschuivingen en krachtmetingen, maar ook doordat de staatsorganisatie, de regelsystemen en de bevoegdheidsverdelingen in de tijd achterblijven. En jammer genoeg is die afwezigheid van afspraken op papier in dichtbevolkte gebieden een stuk lastiger dan in het dunbevolkte bergland van Zomia, waar je elkaar simpelweg kunt ontlopen.
Wat de bots van dit alles gaan maken, weet ik niet. Maar als nog één wezen van vlees en bloed dit leest, wil ik graag gezegd hebben dat de tijd niet vraagt om terugkeer naar oude rechtsordes, maar om nieuwe diplomatie en de eeuwige roep om rechtvaardigheid.
Doorzie de wereld van technologie elke week met NRC-redacteuren