Boekenweek Terwijl in de Randstad druk wordt gediscussieerd over wie de elite is, bestaat er buiten de Randstad een heel netwerk van elites dat zich daar nauwelijks mee bezighoudt, schrijven Hanneke Hendrix en Nynke de Jong.
Winkelstraat in Druten.
Tijdens het schrijven van dit stuk liep Hanneke even binnen bij de buren, voor iets wat niks met dit stuk te maken had (een schroefmachine lenen, een pakketje afgeven), maar ze kon het toch niet laten om buurvrouw Lisa te vragen wat zij nu dacht dat de Randstedelijke elite tegenwoordig doet. Lisa keek haar een paar seconden aan en zei: „Waar heb je het in godsnaam over?” Van de Randstedelijke elite had ze nog nooit gehoord, en Hannekes vraag leek haar eerlijk gezegd ook verdomd weinig te interesseren.
Hanneke Hendrix is columnist, podcaster en schrijver. Ze woont in Bergharen met haar man, kind en ouwe Volvo.
Nynke de Jong is schrijver, podcaster en theatermaker. Ze woont in een buitenwijk van Zwolle met drie kinderen en twee katten.
Terwijl in de Randstad druk wordt gediscussieerd over wat diens elite precies bezighoudt, bestaat er buiten de Randstad een heel netwerk van elites dat zich daar nauwelijks mee bezighoudt. Steden, dorpen en regio’s hebben hun eigen culturele en sociale centra, hun eigen netwerken en hun eigen hiërarchieën, en die functioneren meestal prima zonder een hoofdstad waar alles omheen cirkelt.
Wie buiten de Randstad woont, keek met verwondering naar het Boekenweekessay van Doortje Smithuijsen en de storm aan artikelen die daarop volgden. Daarin wordt een culturele elite beschreven die terloops wordt gepresenteerd alsof het de enige elite van Nederland is. In het essay wordt een wereld beschreven van culturele codes, statussignalen en een generatie die zichzelf probeert te begrijpen.Wie buiten die wereld leeft, leest zo’n essay doorgaans licht geamuseerd. Niet omdat het onzin is, maar omdat het een heel specifieke habitat beschrijft. Een wereld van clichés: van boerenmarkten, zuurdesem, buurtbioscopen, VvE-vergaderingen en internationale expats op e-bikes. Dat is op zichzelf een interessant milieu. Alleen: het is geen generatiediagnose van Nederland. Het is een vrij nauwkeurige beschrijving van een bepaalde stedelijke middenklasse, vooral in Amsterdam.
Dat Doortje Smithuijsen schrijft over precies die hele kleine, Randstedelijke doelgroep, valt haar niet te verwijten. Dit is wat Smithuijsen al jaren doet, het is haar specialisme. Het is alleen jammer dat het CPNB bij een Boekenweek met als thema ‘Mijn Generatie’ hierover een essay laat schrijven. Want het essay zegt alleen iets over 1 procent van beide generaties. Ter vergelijking: als Hanneke een Boekenweekessay zou schrijven over de botsing tussen de generaties in het Land van Maas en Waal en de gentrificatie van Tiel, zou de Randstedelijke elite daar waarschijnlijk van zeggen dat het niet heel interessant is voor de rest van het land. Als Nynke een essay zou schrijven over de culturele elite van Zwolle en wat de nieuwe inrichting van de Zwolse Spoorzone daarover zegt, zou het CPNB zeggen: ‘Wat moet men in Limburg hiermee?’ En dat is het aparte: wanneer zo’n essay over de Randstad wordt geschreven, wordt er klakkeloos vanuit gegaan dat het interessant is voor het hele land.
In Randstedelijke essays ontstaat soms de indruk dat wat in Amsterdam gebeurt vanzelf nationale betekenis heeft. Maar dat is lang niet altijd zo. Er zullen altijd trends zijn die via Amsterdam de rest van Nederland infiltreren. Zo kun je inmiddels in Zwolle en Nijmegen ook lessen Reformer Pilates volgen. Hartstikke leuk. Maar hierdoor is misschien in de Randstad het beeld ontstaan dat wij in ‘de Regio’ allemaal smachtend zitten te kijken naar wat er in de Randstad bedacht wordt, en we allemaal niet kunnen wachten tot die trends ons ook bereiken. Dit is een misverstand. Wij, de Regio, (in werkelijkheid natuurlijk niet één plaats, maar bestaande uit honderden dorpen, steden en werelden) vinden het heel leuk om zo nu en dan een dagje Amsterdam te bezoeken, maar zijn vervolgens erg blij dat we terug mogen naar een stad of dorp dat zijn eigen karakter en cultuur heeft.
Dat veel essayistische journalistiek in Nederland wordt geschreven vanuit een Randstedelijke blik is op zichzelf niet vreemd: veel redacties zitten daar nu eenmaal. Maar het betekent wel dat de journalistieke vinger aan de pols van Nederland soms vooral een vinger aan de pols van de Randstad is. Dat verklaart ook waarom ontwikkelingen als bijvoorbeeld gentrificatie wel eens beschreven worden alsof ze in Amsterdam zijn uitgevonden. In werkelijkheid spelen ze in het hele land. De verklaring ligt meestal minder in hipheid dan in iets prozaïscher: er zijn al dertig jaar te weinig betaalbare huizen gebouwd. Of de betaalbare huizen staan op een breuklijn in Groningen.
Veel recensies over het Boekenweekessay van Doortje Smithuijsen focussen zich op haar en haar onderwerpkeuze. Terwijl daar voor ons het probleem niet zit. Smithuijsen schrijft en maakt podcasts over haar eigen umwelt en is daar zeer succesvol mee. Het is de umwelt van het gros van de mensen die in de media werken en daardoor heeft het CPNB misschien gedacht dat iedereen in Nederland daar graag een essay over zou willen lezen. Het CPNB heeft de slagkracht en het podium om een groot publiek te enthousiasmeren voor de literatuur en de essayistiek. Wat men nu heeft gedaan staat daar haaks op. Wederom is het een heel klein deel van Nederland dat bediend wordt, dat sowieso al het smaldeel is dat in de media al zo vaak bediend wordt. Voorspelbaar en een gemiste kans.
De meeste mensen buiten de Randstad behoren simpelweg niet tot die groep, en herkennen zich er dus ook niet in. Ze hebben hun eigen steden, hun eigen netwerken en hun eigen elites: ondernemers, bestuurders, culturele netwerken, sportclubs en families die al generaties lang bepalen wat er lokaal gebeurt.
Alleen schrijven die zelden essays over zichzelf.
Wat moet je deze week kijken? Tips en achtergronden over boeiende films, series en tv-programma’s