Waarom is Forum voor Democratie, ondanks alle fascismeverwijten, de grote stijger van de gemeenteraadsverkiezingen? Een van de verklaringen is de fascinerende verschijning die Lidewij de Vos heet, zo betoogt Henri Beunders.
Fascineren betekent beheksen of ‘met de blik binden’. Je blijft geboeid kijken, of je nu wil of niet, want je bent tenslotte geboeid. De huidige verkiezingsposters fascineren niet. Op één na, die met het gezicht erop van Lidewij de Vos. Haar partij FvD, die dit jaar in veel meer gemeenten meedeed dan vorige keren, is relatief gezien de grootste winnaar bij de gemeenteraadsverkiezingen. Is haar verschijning een deel van de verklaring? Ik denk van wel.
Op de publieke megaborden in Amsterdam met 31 verkiezingsposters erop, gerangschikt naar aantal zetels in de gemeenteraad, was op de eerste zes posters geen mens te zien. Zoals: ‘PvdA Lijst 1’. Méér terug naar de jaren vijftig kan bijna niet.
Op dertien posters is wel een mens te zien: helemaal, half of alleen het gezicht, de meeste zijn vaag.
Over de auteur
Henri Beunders is emeritus hoogleraar publieke opinie aan de Erasmus Universiteit te Rotterdam. Hij schreef onder meer het boek ‘Fanatieke fantasten. Dromen over het redden van de wereld’.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Niet die van FvD, die springt in het oog. Het ‘boze oog’ zo u wilt. Daar hielp ooit een amulet tegen, om die kwaad brengende blik een andere kant op te laten kijken. Dat moet nu het hitlersnorretje doen dat op sommige posters is aangebracht, of de sticker over haar gezicht met de tekst: ‘Geef Angst & Haat geen stem. Geef stem voor racisme!’. Afzender: ‘afanederland.org’, de website van ‘anti-fascistische actie’, die strijdt tegen alles wat ‘het kwaad’ heet.
Dat kwaad leek geweken toen De Vos’ voorganger Thierry Baudet in oktober 2022 verklaarde dat ‘kwaadaardige reptielen’ de wereld besturen. Geen talkshow nodigde de ‘wappie’ toen nog uit. Nu domineert de verschijning De Vos het beeld.
Waaruit bestaat haar kracht? Uit ‘het beeld’ dat zij van zichzelf heeft gevormd en uitzendt. Is het dat minzame lachje van de Mona Lisa? Of is het de onbevangen blik die contact zoekt met de toeschouwer? Zoals we die zien op het schilderij van Johannes Vermeer: Meisje met de parel. Het hoofd heeft dezelfde houding, haar en paardenstaart zijn op dezelfde manier gedrapeerd als de blauwe tulband met de omlaag vallende doek van het parelmeisje. Nu hangt de Nederlandse vlag erachter.
Wegens de symboolwaarde van onschuld en schoonheid was het schilderij in 2022 doelwit van klimaatactivisten van Just Stop Oil. De een kleefde zijn hoofd vast aan het glas voor het werk, een ander spoot er rode verf over. Want: geen onschuld maar schuld en schande! Iedereen ziet er dus iets anders in. En dat kan ook want Vermeers schilderij is geen portret maar een ‘tronie’, een fantasiekop, niemand weet wie ze was.
Maar de kop van het 28-jarige ‘meisje’ De Vos lijkt echt. In de tv-debatten afgelopen oktober zag ze er ook zo uit. In haar videoboodschap begin februari over de fascisme-verwijten poseerde ze als koningin Beatrix tijdens de kersttoespraken, zittend achter een bureau, rustig en zelfverzekerd pratend, alsof ze al 28 jaar koningin is.
Het fascinerende object kan worden vergeleken met het oog van de storm, de onbeweeglijkheid waar omheen niets anders heerst dan geweld. Belangrijker, zeker voor generatie Z oftewel de digital natives, opgevoed met smartphone en sociale media, is deze vraag: is zij een ‘Instagram Face’, is zij echt, of iets nieuws ertussenin?
Een ‘Instagram Face’ is een zelf geboetseerd photoshop/AI-uiterlijk voor op de socials. Het ideale gezicht werd afgelopen tien jaar dit gezicht: symmetrisch, egale huid, kleine rechte neus, volle, wulpse lippen, hoge jukbeenderen, scherpe, bijna gebeitelde kaaklijn, een vermoeden van multi-etnisch, maar toch eurocentrisch wit.
Op de mondiale vergelijkingsmarkt werd het ‘Instagram Face’ net zo universeel eenvormig geformatteerd als de vliegvelden en McDonald’s. Vroeger kwamen mensen naar de plastisch chirurg om hen te laten lijken op een verafgode beroemdheid. Daarna kwamen ze omdat ze wilden lijken op de gefilterde versie van zichzelf. Dat leverde nog meer frustratie op. Nu, na twee decennia al te drastische botox-, filler- en kaaklijnreconstructies – net zo toegankelijk geworden als de tandarts – lijkt er sprake van een terugkeer naar een geraffineerdere, ‘echtere’ vorm van facelift zodat je er niet als een koikarper uitziet.
Het gepresenteerde Zelf is zo fascinerend omdat het zich ophoudt in de zone tussen het natuurlijke en het gecultiveerde. Zoals de Metamorfosen van Ovidius bewijzen – het loopt storm bij de tentoonstelling in het Rijksmuseum – zijn mensen geboeid door vervormingen van de menselijke gestalte, en de veranderingen in hun psychisch functioneren.
Misschien is de feministische popgodin van de zelfgecreëerde verschijning, Madonna, een keerpunt naar ‘het echte’ geweest. Bij de Grammy-uitreiking begin 2023 schrok men van de toen 64-jarige. De decennia van schoonheidsoperaties hadden het verouderingsproces niet kunnen tegenhouden. Ze is ‘een lachspiegeling’, hoonden twitteraars, de ‘in memoriams’ gingen viraal. ‘Leeftijdsdiscriminatie en vrouwenhaat’, kaatste Madonna terug.
De Vos is van generatie Z. Ze doet mij meer denken aan de jonge, getalenteerde en grenzeloos ambitieuze Leni Riefenstahl, de regisseur van de verheerlijkende documentaire uit 1935 over Hitler: Triomf van de Wil. In die zin hebben die snorretjes op haar posters onbewust wel een beetje gelijk.
Maar de grootste fout van de houding tegenover Hitler was de onderschatting van ‘die stoethaspel’. Die onderschatting moet soms ook als een amulet werken die het boze oog afweert. Dat werkt hooguit tijdelijk. Beter is het de eigen fascinatie te onderzoeken. Hoe komt het dat mensen soms in een soort toestand raken van extreme bewustzijnsvernauwing, en als het ware één worden met die verschijning?
Misschien hierom: wat we in sommige beelden zien is een gecompliceerd mengsel van verlangens en afkeer, en soms machteloosheid. Bij onszelf.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant