Twee grote Amerikaanse satellietbedrijven beperken de toegang tot beelden van de Iran-oorlog, waardoor de verificatie wordt vertraagd. Wat blijft er nog zichtbaar in oorlogstijd?
Laurie Treffers is onderzoeksjournalist bij de data- en onderzoeksredactie van de Volkskrant.
Planet Labs en Vantor hebben nog altijd geen beelden gedeeld van de schade aan het Iraanse olie-eiland Kharg. De commerciële satellietbedrijven voerden de afgelopen twee weken beperkingen in. Zo stelde Planet, dat normaliter dagelijkse satellietbeelden verkoopt aan overheden, bedrijven en media, een wachtperiode van twee weken in voordat het satellietbeelden van Iran, de Golfstaten, Irak en Koeweit publiceert.
In een mail aan klanten, waartoe ook de Volkskrant behoort, schrijft Planet dat het ‘proactieve maatregelen neemt om ervoor te zorgen dat onze beelden niet tactisch worden ingezet door vijandige actoren’. Het besluit werd genomen na ‘overleg met experts binnen en buiten de overheid’, maar zou niet doorgevoerd zijn na ‘een instructie of verplichting door een overheid’.
Een woordvoerder van Vantor schrijft dat er beperkingen gelden voor ‘wie nieuwe beelden mag aanvragen of historische beelden mag kopen van gebieden waar Amerikaanse, Navo- en andere geallieerde strijdkrachten actief zijn’. Vantor zegt onafhankelijk te bepalen wanneer beperkingen worden doorgevoerd.
Het bedrijf deelt nog wel regelmatig een selectie aan satellietbeelden met media, maar die beelden zijn vrijwel altijd van schade op Iraans grondgebied.
Het gevolg is dat het moeilijker is om snel te verifiëren wat er in de oorlog gebeurt. Op zaterdagochtend voerde het Amerikaanse leger volgens president Donald Trump ‘een van de krachtigste bombardementen in de geschiedenis van het Midden-Oosten uit’. Het doelwit was het eiland Kharg, van groot belang voor de olie-export van Iran.
Pas drie dagen later komen de eerste satellietbeelden via de European Space Agency (ESA) naar buiten en kan de schade onafhankelijk geverifieerd worden. Ook het Europese bedrijf Airbus publiceert nog satellietbeelden van de regio, maar die zijn vaak minder snel publiekelijk beschikbaar.
Door de internetblokkade in Iran, maar ook door strenge censuurregels waar burgers in de Golfstaten zich aan dienen te houden, komt er weinig beeld van de Iran-oorlog naar buiten. Journalisten en onderzoekers zijn sinds het begin van de oorlog daarom sterk afhankelijk van commerciële satellietbeelden om in kaart te brengen wat er daadwerkelijk gebeurt.
Satellietbeelden waren eerder in deze oorlog van groot belang bij het verifiëren van informatie. Zo lieten satellietbeelden in aanloop naar de oorlog zien hoe de Amerikanen hun troepen in de regio opbouwden. Toen de VS en Israël op 28 februari operatie Epic Fury begonnen en het complex van Ayatollah Khamenei aanvielen, was het eerste harde visuele bewijs van die schade een satellietbeeld dat in handen kwam van de The New York Times.
Na de raketaanval op de meisjesschool in Minab op diezelfde dag circuleerde online de lezing dat het zou gaan om een verdwaalde Iraanse raket. Satellietbeelden toonden al snel aan dat er zes andere inslagen in het gebied waren geweest, wat wijst op een gecoördineerde precisieaanval. Op basis van de bewijsstukken die volgden, is het zeer waarschijnlijk dat een Amerikaanse raket verantwoordelijk was voor de dood van minstens honderd burgers, onder wie veel kinderen.
De beperkingen zijn ingevoerd vanwege commercieel eigenbelang, denkt Victoria Samson, hoofd ruimteveiligheid bij de Amerikaanse denktank Secure World Foundation. Ze wijst erop dat de Amerikaanse overheid de grootste klant van zowel Planet als Vantor is. ‘Ze hebben er een zakelijk belang bij om niets te doen dat tegen de belangen van die klant ingaat.’
De beperkingen hebben weinig te maken met het daadwerkelijke risico op schade die Iraniërs kunnen aanrichten op basis van Amerikaanse satellietbeelden, aldus Jeffrey Lewis, professor internationale veiligheid bij het Middlebury Institute of International Studies. Hij denkt eerder aan angst voor mogelijke reputatieschade onder een ‘grillige’ Amerikaanse overheid.
‘Als Iran een militaire aanval uitvoert die de regering-Trump in verlegenheid brengt, zullen mensen op zoek gaan naar een zondebok. En ik vermoed dat satellietbedrijven vrij hoog op die lijst van potentiële zondebokken staan’, aldus Lewis.
Hoewel het snelle zicht op de oorlog in Iran dankzij Europese satellietbedrijven nog niet helemaal is verdwenen, zorgt het wel voor vertraging voordat claims van strijdende partijen geverifieerd kunnen worden. ‘Ondanks een vertraging komt de waarheid uiteindelijk alsnog naar buiten’, zegt Lewis.
Voorheen hadden met name westerse overheden en commerciële bedrijven toegang tot satellietbeelden. ‘Maar we zien in deze oorlog dat er satellietbeelden worden verspreid door de Chinezen en Russen’, zegt Samson. ‘Dat is nu de uitdaging: je kunt wel als Amerikaans bedrijf beperkingen invoeren, maar die mogelijkheid ligt niet meer exclusief bij hen.’
‘We zien sinds het begin van de oorlog in Gaza in 2023 dat dit soort beperkingen vaker voorkomt’, zegt Manisha Ganguly, onderzoeksjournalist bij The Guardian. Ze promoveerde in 2022 op het gebruik van openbronnenonderzoek (osint) in conflictverslaggeving. ‘Voor de Gaza-oorlog zijn er ook voorbeelden van commerciële bedrijven die satellietbeelden van hoge resolutie aan banden leggen in conflicten waarbij hun grote klanten, zoals overheden en legers, betrokken zijn.’
Planet voerde eind 2023, aan het begin van de Israelische grondinvasie na de aanval van Hamas op 7 oktober van dat jaar, ook tijdelijk een vertraging van dertig dagen in voordat het satellietbeeld van hoge resolutie van de Gazastrook publiceerde.
Pas sinds 2020 mogen Amerikaanse bedrijven satellietbeelden van Israël en de bezette gebieden in aanzienlijk hogere resolutie verkopen. Het Kyl-Bingaman Amendment, een Amerikaanse wet uit 1997, verbood dat lange tijd.
Planet Labs reageerde ondanks herhaaldelijke verzoeken niet op vragen van de Volkskrant. Vantor liet weten momenteel geen vragen te beantwoorden.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant