Een musical maken over feministisch boegbeeld Aletta Jacobs, die niet minder dan een ‘waanzinnige, vette, geestige, ontroerende show’ moet worden? Dat is een veelbewogen proces, waarbij soms pijnlijke besluiten vallen. ‘Ik heb gejankt om dat nummer.’
schrijft voor de Volkskrant over theater.
‘Hoi Daria, hopelijk is alles wel. Je zal vast druk zijn, maar ik ben bezig met het ontwikkelen van een grote musical. Je weet wel: Mormon meets Hamilton, waar we het ooit over hadden. En ik denk dat als ik je nu niet benader, je later zegt: waarom heb je mij niet gevraagd?’
Het is 31 augustus 2021 en theaterregisseur Daria Bukvić (36) van Theater Oostpool krijgt een appje van schrijver Nathan Vecht (48). Hij stuurt er meteen een mail achteraan, waarin hij zijn plannen verder uitlegt: hij wil een groots opgezette historische musical maken rondom Aletta Jacobs (1854-1929).
Bukvić: ‘O ja, dacht ik toen, vette vrouw. Hoe zat het ook alweer? Eerste vrouwelijke arts toch? En toen ging ik me inlezen. Mijn God. Wat een larger than life-leven. Ik dacht meteen: ja. Dit wil ik doen.’
Vierenhalf jaar later: Bukvić en Vecht zitten in Theater De Hanzehof in Zutphen. Het is een week voor de première en op het podium zingt Aletta Jacobs, vurig vertolkt door Desi van Doeveren (35), dat niets onmogelijk is als je maar durft te dromen. Aletta de musical is bezig aan de eindsprint.
De Volkskrant keek een jaar lang mee tijdens voorbereidingen en repetities van deze ambitieuze nieuwe musical over het leven van een van de belangrijkste voorvechters van vrouwenrechten in Nederland, die desondanks bij veel mensen nauwelijks bekend is. Maar daarin, hopen de makers, komt nu verandering.
In het lied Leer het me dan, aan het begin van Aletta de musical, ontdekt een 17-jarige Aletta Jacobs dat nergens in het wetboek zwart op wit staat dat vrouwen niet naar de universiteit mogen. Een sleutelmoment in de voorstelling, én in het leven van Aletta: prompt besluit ze minister Thorbecke een brief te schrijven met het verzoek haar toe te laten tot de universiteit. Niets spreekt voor zich en alles is ooit een keer verzonnen, zegt ze in de musical tegen haar zussen. ‘Wij kunnen toch ook iets nieuws verzinnen?’
Thorbecke schreef terug: als haar vader geen bezwaar had, had hij dat ook niet.
‘Als het niet echt gebeurd zou zijn, zou je denken dat het een corny openingsscène van een Hollywoodfilm is’, zegt schrijver Nathan Vecht (Het jaar van Fortuyn) in zijn schrijfatelier in Amsterdam, in een voormalig schoolgebouw waar verschillende kunstenaars hun werkplek hebben ingericht. Een eerste versie van de tekst staat inmiddels op zijn computer, en hoewel de hoofdrolspeelster nog moet worden gecast, staat één ding inmiddels vast: over precies een jaar zal Aletta de musical in première gaan.
De afgelopen jaren dompelde Vecht zich onder in het leven van het feministische boegbeeld uit Noordoost-Nederland, en hij viel daarbij van de ene verbazing in de andere. Hij somt op: ze maakte zich hard voor gelijke beloning voor mannen en vrouwen, introduceerde voorbehoedsmiddelen, groeide uit tot frontvrouw van de internationale vrouwen- en vredesbeweging, reisde anderhalf jaar lang per boot de wereld over om campagne te voeren voor het vrouwenkiesrecht en werd door de Amerikaanse president ontvangen in het Witte Huis, waar ze een plan neerlegde voor wat later de VN zou worden.
Vecht: ‘Ik dacht meteen: dit is krankzinnig. En daarna: hoe kan het dat zij nauwelijks in de geschiedenisboeken voorkomt? Laten we wel wezen: er zijn heel wat mannen die minder voor elkaar hebben gebokst maar die wel de canon hebben gehaald.’
Hij benaderde TEC Entertainment, een ongesubsidieerde theaterproducent die onder meer verantwoordelijk was voor de publiekstrekker Onze Jordaan en dus ervaring heeft met groot opgezette, nieuwe Nederlandse musicals.
Daarna zocht hij contact met Bukvić, met wie hij een paar jaar eerder al eens had samengewerkt en die inmiddels directeur was van Theater Oostpool. Zij zag er meteen theater in. Bukvić: ‘Ik hou van verhalen die de oer-Hollandse, vermoeiende ‘doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg’-mentaliteit ontstijgen. Aletta is daar de personificatie van. Hoezo mag ik niet studeren, mag ik geen arts worden, kan ik niet naar de Oval Office om mijn wens voor vrede te verkondigen? Die ambitie zou ik iedereen, maar in het bijzonder ook jonge Nederlandse meisjes, toewensen. Laat je niet klein houden omdat er tegen je wordt gezegd dat bepaalde dingen nu eenmaal zo werken.’
Die drijfveer komt ook voort uit haar eigen ervaringen: als kind vluchtte Bukvić met haar ouders vanuit Bosnië naar Nederland. Na een korte periode in een azc groeide ze op in Limburg, waar ze later de toneelschool doorliep. Op haar 31ste werd ze directeur van Oostpool, een van de grootste en belangrijkste theatergezelschappen van Nederland. Haar droom is om ooit een grote show op West End te regisseren. ‘Ik hoop dat Aletta ook anderen inspireert om groot te durven dromen.’
Dat de strijd om vrouwenrechten in het jaar voor de première alleen maar actueler zou worden, maakt haar missiedrang nog groter. 2025 begint met de heroprichting van de Dolle Mina’s, de feministische actiegroep die in verzet komt tegen bedreigde vrouwenrechten. Steeds meer (jonge) jongens raken in de ban van het misogyne gedachtengoed van de manosfeer. Later in het jaar vindt de gruwelijke moord op Lisa plaats, die het hele land schokt.
Genoeg om voor te vechten dus, in bevlogen muziektheater dat via de geschiedenis de wereld van nu onder de loep neemt. Al waren er nog wel wat vooroordelen te overwinnen. ‘Al in een vroeg stadium zijn we bij theaterprogrammeurs gaan peilen: waar denk je aan bij een musical met deze titel? De reactie was meestal: wordt dat dan een educatieve musical voor scholieren? Het idee dat je een biografie van een vrouw gebruikt als uitgangspunt voor een waanzinnige, vette, geestige, ontroerende, intelligente show, kwam bij niemand op. Bizar natuurlijk. En als je uitlegt dat het geen educatief theater wordt, was de eerste associatie vaak: drammerig feminisme, daar zitten mannen niet op te wachten.’
Dat sterkte Vecht in zijn idee om er een comedy-musical van te maken, een beetje in de geest van The Book of Mormon. ‘Humor kan mensen een verhaal inlokken, en het klopt ook bij Aletta: ze was slim, ad rem en heel erg geestig.’
Met Maud Wiemeijer (Anne+) schreef hij het script, met componist Sjaan Duinhoven de liedteksten, die variëren van een vrolijke, operateske anatomieles (‘dit is de schede, ook wel de vagina, dat zijn de labia’) tot een verstild troostlied door een zingend pessarium.
Een jaar voor de première moeten volgens Vecht ‘op ongeveer alle belangrijke dossiers’ de grootste artistieke keuzes gemaakt worden: de casting is in volle gang, de muziek wordt gecomponeerd en in het script moeten nog een aantal belangrijke problemen worden opgelost.
‘We worstelen nu vooral met het einde van de eerste helft. Je wilt toeschouwers met een sterk finalenummer de pauze insturen, maar de aanloop daarnaartoe voelt nog stroperig. Dat is puzzelen: scènes omwisselen, hier een liedje eruit, daar een nieuwe dialoog erin. Het is voortdurend zoeken naar balans: neigt het te veel naar ernst of juist te veel naar comedy? We blijven schrijven en schaven, het wordt nog heel spannend.’
‘Opgepast: er komen heel wat rode tomaatjes aan.’ Nathan Vecht kijkt met pretogen om zich heen terwijl hij een minitomaatje hoog de lucht in steekt. Naast hem zetten de componisten in: de tweede helft van de musical opent met een orgastisch crescendo van ritmisch gekreun op vrolijke pianomuziek. Die piano wordt uiteindelijk een vijfkoppige band van alleen vrouwen, die de hele voorstelling live op het podium speelt.
Het is eind oktober en voor het eerst zitten alle betrokkenen, voor en achter de schermen, in het Arnhemse repetitielokaal samen aan lange tafels voor een eerste lezing van het script. De acteurs lezen hardop de tekst, en componisten Jeroen Sleyfer, Wilko Sterke en Sjaan Duinhoven geven ondertussen een indruk van de liedjes, waarvan sommige nog volop in ontwikkeling zijn.
Voor de gelegenheid bedacht Vecht ter plekke een stoplichtsysteem, een soort kijkwijzer voor de muziek. Als hij deze groene minikomkommer omhooghoudt, legt Vecht uit, dan is het lied zo goed als af; een oranje worteltje houdt in dat ze er nog mee aan het sleutelen zijn. Als een lied voor de componisten ook zo goed als nieuw is, steekt hij het rode tomaatje in de lucht. ‘Componisten zijn perfectionisten, ze haten het om nummers te laten horen die eigenlijk nog niet af zijn’, verklaart hij. ‘Dus kijk extra lief naar ze.’
Als vier uur later de laatste pagina van het script wordt omgeslagen, is de ontlading groot: er wordt gejuicht, gejoeld en geklapt. Tijdens de nabespreking komt het gesprek al snel op mannen. Bukvić vindt het belangrijk dat zij zich niet buitengesloten voelen en ook geïnspireerd raken door deze voorstelling.
De aanwezige mannen maken zich daar geen zorgen over: de strijd voor vrouwenrechten is ook een mannenzaak, vinden zij. Desi van Doeveren is blij dat er veel mannelijke personages in de voorstelling zitten die de feministische strijd juist steunen, zoals Aletta’s vader en haar man Carel. ‘Het is helemaal geen man-onvriendelijke voorstelling.’
Ook is er onder de cast waardering voor het feit dat Aletta Jacobs niet alleen maar wordt opgehemeld, maar ook kritisch bevraagd wordt, bijvoorbeeld in de scène waarin Wilhelmina Drucker (met wie Aletta in 1894 de Nederlandse Vereniging voor Vrouwenkiesrecht oprichtte en naar wie later de Dolle Mina’s zijn vernoemd) haar confronteert met haar koloniale denkbeelden: ‘Je hebt een joekel van een blinde vlek.’
Dat Aletta niet perfect was, betekent niet dat haar levensweg niet enorm belangrijk kan zijn, legt Bukvić uit. ‘Iemand hoeft geen heilige te zijn om inspirerend te zijn.’
Na afloop voelt Bukvić zich ‘opgetild’, zegt ze. Haar vingers jeuken om in januari te beginnen met repeteren. Het plan is om zo snel mogelijk alle scènes achter elkaar te spelen: een beproefde werkwijze voor de regisseur. ‘Ik noem dat een red-je-reet-doorloop. Voor acteurs is dat vaak verschrikkelijk, omdat we scènes dan vaak nog maar één keer gerepeteerd hebben. Maar voor mij is het cruciaal, omdat ik dan pas goed zicht heb op wat we eigenlijk aan het maken zijn. Hoe sneller ik een idee heb van de hele boog, hoe eerder ik kan gaan troubleshooten.’
In het laatste lied voor de pauze krijgt Desi van Doeveren het even te kwaad. Ze herpakt zich en zingt door, haar medespelers knikken haar bemoedigend toe. Het is een vrijdagmiddag eind januari, en in Arnhem wordt de derde repetitieweek afgesloten met die gevreesde doorloop, waarin pakweg de eerste driekwart van het stuk voor het eerst achter elkaar wordt gespeeld. Met veel kunst- en vliegwerk – er zijn nog geen kostuums of decors en nauwelijks rekwisieten – slaan de spelers zich er moedig doorheen.
Ja, ze was inderdaad even geraakt, zegt Van Doeveren na afloop. ‘In korte tijd verliest Aletta haar vader, haar kind, haar geliefde. Als acteur moet je al die emoties doorvoelen. Ik heb zelf ook een aantal heftige dingen meegemaakt het afgelopen jaar. Het kwam ineens even hard binnen.’
Dat hoort erbij, zegt ze. ‘Daarom is het ook fijn om het nu al achter elkaar te spelen: op die manier ontwikkel je een bepaalde afstand van die emoties. Dat heb je nodig om ze straks avond aan avond te kunnen spelen.’
Bukvić is tevreden naderhand: de doorloop heeft het hele team een boost vertrouwen gegeven en laten zien waar nog een slag moet worden geslagen. Grote ingrepen in de tekst zijn niet meer nodig, denkt ze. ‘We kunnen het script bijna op slot zetten.’
Een paar weken later moet ze toch nog een pijnlijke beslissing nemen: het lied waarin Aletta getroost wordt door een zingend pessarium, vertolkt door Eva Van der Gucht, wordt geschrapt. Het probleem is de timing, legt ze uit. ‘Het nummer kwam op het moment dat Aletta op haar emotionele dieptepunt is, vlak voor het levensbepalende inzicht dat ze zich volledig gaat inzetten voor vrouwenkiesrecht. Maar het lied zorgde voor een zak in de spanningsboog. Zowel Aletta als het publiek werd alvast gerustgesteld, waardoor de grote pauzefinale die daarop volgde minder episch aanvoelde. Het nam de wind onder de vleugels van Aletta weg.’
Het is een klassiek geval van kill your darlings, zegt ze. ‘Ik moest enorm janken toen ik het lied voor het eerst hoorde, en Eva zong het briljant. En tóch is het beter als het eruit gaat.’
Dinsdag 3 maart is een dag waar Daria Bukvić lang naar uitgekeken heeft. De crew heeft het repetitielokaal in Arnhem vandaag ingeruild voor Theater De Hanzehof in Zutphen. Daar wordt vanmiddag voor het eerst gerepeteerd in de theaterzaal, met alles erop en eraan: decor, kostuums, livemuziek.
Met nog tweeënhalve week tot de première moet nu elk detail worden vastgelegd: van het tempo waarmee acteurs het podium oplopen tot de seconde waarop een decorstuk naar beneden zakt. Deze montageperiode, zoals dat in vaktermen heet, is voor Bukvić een turbulente fase, waarin ter plekke veel knopen moeten worden doorgehakt.
Voor de acteurs zijn deze dagen minder enerverend. Het betekent voor hen vooral: veel wachten, en steeds weer korte stukjes opnieuw spelen om te bepalen of ze toch 2 meter naar links of drie stappen naar achteren moeten doen. Van Doeveren: ‘Van de 44 scènes sta ik er 41 op toneel, dat betekent dat ik enorm veel moet onthouden. De kunst is om ondanks al die afspraken straks tóch in het moment te zijn.’
Anderhalve week later, op vrijdagavond 13 maart, stroomt de zaal van De Hanzehof vol voor de eerste try-out. Van Doeveren kijkt ernaar uit om eindelijk voor publiek te spelen, zegt ze ’s middags: ‘Nog steeds blijft het overweldigend om de hele levensloop van Aletta te doorvoelen. Voor mij is het nieuw om zo’n gelaagd personage met zo’n grote emotionele ontwikkeling te spelen, met zoveel ups en downs, zoveel succes en tragiek. Gisteren speelden we een doorloop en was ik na afloop helemaal kapot. Als ik dit een hele tournee wil volhouden, moet ik een manier vinden om die emoties beter te doseren.’
Vijf minuten voor aanvang nemen Bukvić en Vecht gespannen plaats tussen de toeschouwers. Nu komt het erop aan: komt de voorstelling binnen zoals ze hopen? Hebben ze die precaire balans tussen humor en ernst, tussen Mormon en Hamilton, gevonden?
Het antwoord is ja, denkt Bukvić na afloop. ‘Het publiek reageerde zoals ik hoopte. Natuurlijk zijn er nog honderdduizend puntjes die ik de komende week op de i wil zetten. Scèneovergangen kunnen sneller, sommige choreografieën mogen strakker, het geluid moet beter worden afgesteld.’
Maar dat is allemaal detailwerk, zegt ze. Een week voor de première overheerst de opluchting. ‘Aletta stáát. Het kan de komende week, tot aan de première, alleen nog maar beter worden.’
Aletta de musical van Theater Oostpool en TEC Entertainment gaat op tournee t/m 14 juni. De première is op 21 maart in DeLaMar in Amsterdam.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant