In 2025 hield schrijfster Nino Haratischwili (Tbilisi, 1983) in Leipzig een toespraak over de democratie, ter gelegenheid van de verjaardag van de val van de Muur. Ze bekritiseerde daarin het Westen, omdat het altijd net doet alsof het humanistische waarden hoog houdt, terwijl het in de praktijk vooral in geld is geïnteresseerd. De belofte van het ‘nooit meer’, die na afloop van de Tweede Wereldoorlog werd gedaan, heeft daardoor haar betekenis verloren. Je hoeft alleen maar naar Gaza en Oekraïne te kijken.
De beste eigenschappen van een democratie, zoals gezond verstand, feiten, empathie, tolerantie, naastenliefde, respect en vrede, zijn dan ook op de brandstapel beland. Ze hebben plaatsgemaakt voor „toxische masculiniteit, ongebreideld patriarchaat, geweld, propaganda, heerszucht en vooral imperialisme”.
Ik las die toespraak in Haratischwili’s bundel Oost en West. Persoonlijke notities, toespraken en essays. Hierin verwijt de schrijfster van de historische roman Het achtste leven (voor Brilka) Europa een lui, verwend en sloom werelddeel te zijn, dat nog altijd niet beseft dat er een grote oorlog in zijn achtertuin woedt, die ons comfort bedreigt. Ze kan zich die kritiek permitteren, omdat ze uit Georgië komt, waar de democratie door Rusland om zeep is gebracht.
In Duitsland, waar Haratischwili sinds de jaren negentig woont, stoort ze zich vooral aan de blindheid van links, dat Hitler nog altijd als een groter kwaad beschouwt dan Stalin. Terwijl die laatste minstens twee keer zoveel mensen heeft vermoord. Ze ontploft dan ook bijna van woede als op een feestje een vertegenwoordiger van „de welgestelde, intellectuele westerse bourgeoisie” het opneemt voor de communistische dictaturen en het kapitalisme verkettert. Nog bozer wordt ze als die man – die een kasjmier trui draagt en op de Malediven vakantie viert – beweert dat sommige landen (lees Georgië en Oekraïne) niet zo pathetisch naar onafhankelijkheid moeten streven.
Haratischwili gaat er tegenin en benadrukt dat er geen dubbele maatstaven bestaan voor humaniteit, vrijheid van meningsuiting, mensenrechten, angst, marteling en dood. „Iedereen heeft maar één leven!” schrijft ze. „Of dat nu in het oosten, het westen, het noorden of het zuiden is!”
Ook meent ze dat in het Westen de „censuur van het goedbedoelde, politiek correcte denken” de vrijheid van meningsuiting bedreigt, wat extreemrechts in de kaart speelt. Om dit te veranderen moet de scheidslijn „tussen wij en zij, Oost en West, man en vrouw, zwart en wit, moslim en christen” verdwijnen.
Haratischwili ergert zich rot aan de culture war. Want in plaats dat we ons afvragen hoe het toch kan dat de democratie onder vuur ligt, maken we ons druk over de vraag of er „afvalemmers voor tampons in de herentoiletten moeten staan.”
Haar waarschuwing snijdt hout. Tenslotte steekt het verleden, dat zich ‘nooit meer’ zou mogen herhalen, overal de kop weer op. Haratischwili ziet het zelfs als het nieuwe normaal, alsof alleen nog dierlijke instincten en het recht van de sterkste ertoe doen.
Het laatste boekennieuws met onze recensies, de interessantste artikelen en interviews