Overal in haar geboortestad Zaltbommel zijn de aandoenlijke personages van Fiep Westendorp te vinden. Fiep woonde er op wel vier adressen en kwam in de oorlog terug om bonnenboekjes te vervalsen.
is schrijver, tv-redacteur en journalist. Voor Volkskrant Magazine maakt ze een reisrubriek.
Zaltbommel, die historische vestingstad; smalle straten, stoepjes en trapgevels, het carillon klinkt, een wit dekbed hangt te luchten uit een raam, een binnenvaartschip vaart stroomopwaarts voorbij. De brede Waal heeft Bommel alles gebracht: rijkdom, handel, overstromingen, oorlogen. Op een bankje aan het water zit een stel. De man schilt een appel, een schillenkrul op een servetje op schoot. Aan zijn voeten een glanzende cavalier-kingcharlesspaniël. Vlak naast hen is een ander hondje vereeuwigd: Takkie. Zaltbommel is namelijk ook de stad waar Fiep Westendorp (1916-2004) opgroeide. Fiep, de gelauwerde illustrator van Jip, Janneke, Pim, Pom, Floddertje, Otje en al die andere dopneuzige karakters. Binnenkort verschijnt over haar een kijkbiografie.
Sophia Maria Westendorp werd in 1916 geboren in dit huis in de Koningstraat. Staan daarnaast op de binnenplaats nou twee kleine krullevaren? ‘Ze was een heel gevoelig kind’, zegt Annette Portegies. Haar boek over Fiep Westendorp, dat Gioia Smid en zij schrijven en dat in mei verschijnt, is een biografie en kijkboek tegelijk, gekoppeld aan de Fiep-tentoonstelling in het Rijksmuseum in juni. ‘We kennen haar werk natuurlijk van de kinderboeken van Annie M.G. Schmidt, maar ze heeft in de jaren vijftig en zestig ook illustraties gemaakt voor een vooruitstrevende, feministische vrouwenpagina in Het Parool.’
Koningstraat 7, Zaltbommel
De Westendorps, vader, moeder en de kinderen Joop, Fiep en Aja, woonden later in de Gasthuisstraat, op nr. 30. Op loopafstand van het herenhuis van tabakshandelaar Lion Philips, de grootvader van Anton en Gerard Philips, de grondleggers van het elektronicaconcern. Lion was de oom van Karl Marx, die hier vaak kwam logeren, om er – grootmoedig gesponsord door zijn oom en tante – in alle rust te werken aan kritische boeken over de rijke klasse. In de dakgoot van nr. 12 is Marx vereeuwigd als gootspook, een van de mythische wezens van kunstenaar Joris Baudoin die overal in de goten van Zaltbommel opduiken.
Gasthuisstraat 12 en 30
Nog een Bommels verhaal, misschien waargebeurd: hoe componist/pianorockster Franz Liszt langs Zaltbommel voer en door het carillon naar de kade werd gelokt. In de Gasthuistoren trof hij beiaardier Carolus Leenhoff achter het klokkenspel, die hem later voorstelde aan zijn prachtig pianospelende dochter Suzanne. Liszt bracht Suzanne in Parijs in contact met de familie Manet. En later zou ze, dat is zeker waargebeurd, in het Zaltbommelse stadhuis trouwen met Édouard Manet, de impressionistische schilder van Le Déjeuner sur l’herbe.
Gasthuistoren, Gasthuisstraat 36
Weer later verhuisde de familie Westendorp naar dit huis met de sierlijke erker. Fiep zat daar graag te tekenen. Vanuit de erker kon je de Waalkade zien. Het mooie huis bleek uiteindelijk toch te duur voor een onderwijzersgezin.
Korte Steigerstraat 2
Precies op de plek aan de Waalkade die vanuit de erker te zien was, staat het kunstwerk van Ton Koops van Jip en Janneke met Takkie. De verhaaltjes van Annie M.G. Schmidt over de buurkleuters verschenen vanaf 1952 in Het Parool. Omdat Fieps lijntekeningen op krantenpapier zo slecht uit de verf kwamen, ging ze Jip en Janneke als zwarte silhouetjes tekenen, wat voor een nieuw probleem zorgde, want zo kon je hun gezichtjes nauwelijks uitdrukking meegeven, maar dat zag Fiep juist als een leuke puzzel.
Op dit vierde adres heeft de familie het langst gewoond. Toen Fiep in 1942 weigerde lid te worden van de door de nazi’s ingestelde Kultuurkamer en ze daardoor geen inkomen meer had, ging ze weer bij haar ouders wonen. Zaltbommel kwam in het laatste oorlogsjaar midden in de frontlinie te liggen. Fiep hielp haar broer, die in het verzet zat, met het vervalsen van paspoorten en bonnenboekjes en met situatietekeningen van de Waaloever voor de geallieerden. Kijk bij nr. 25 en nr. 30 even naar boven naar de gootkat en de waterman.
Kerkstraat 19
In het vooroorlogse scoutingliedje dreef na een overstroming, ‘temidden van die rommel, rommel, de torenspits van bi-ba-Bommel’ in het rond. In werkelijkheid is de toren meerdere keren door de bliksem getroffen en afgebrand, en hebben ze het toen maar zo gelaten. Zo bleef de gotische Sint-Maartenskerk voor altijd de kerk met de stompe toren.
Sint-Maartenskerk, Kerkplein
Legerleider Maarten van Rossum liet in de 16de eeuw dit stadskasteel bouwen. In de 19de eeuw werd het door architect Pierre Cuypers sprookjesachtig vermiddeleeuwst met spitse torens en kantelen. Nu is het een stadsmuseum met een Fiep Westendorp-zaal, met de kraanwagen van Pluk van de Petteflet, het oude tekenbureau van Fiep en haar eerste betaalde opdracht: een VVV-gidsje over Zaltbommel uit 1937.
Stadskasteel, Nonnenstraat 5
In de Rozemarijnsteeg, naast de Hema (Fieps huis, zou je kunnen zeggen, waar Siepieknuffels worden verkocht), ligt een hinkelbaantje als onderdeel van de speciale Fiep-kinderspeurtocht. Overal in Zaltbommel zie je nog haar figuren met hun dopneusjes, borstelhaartjes en tenen die alle kanten op fladderen. ‘Ze hebben vaart en zijn geestig’, zei Annie M.G. Schmidt indertijd over de karakters. En Fiep Westendorp-specialist Gioia Smid schreef eerder dat ze vooral hun wijduitstaande ogen zo aandoenlijk vindt, en zelfs een schoonheidskenmerk; Jackie Kennedy Onassis had dat immers ook. Maar hoe aandoenlijk fladderend ook, vanbinnen zijn Fieps getekende kinderen vooral eigenzinnig en zo doortastend als de stroming van de Waal.
Terug richting de Waal, door de Waterstraat, met Stampertjes-tegels op de stoep, en door de oude stadspoort. De 19de-eeuwse herensociëteit De Verdraagzaamheid is nu een grand café. Hier staan ook de twee ‘waterjongens’ van kunstenaar Marcel Smink, die tegelijk hoogwatermeters zijn.
De Verdraagzaamheid, Waalkade 6
Je kunt langs de Waal wandelen over de Stadsdijk, richting de Martinus Nijhoffbrug (anno 1996), waar een bankje staat met Nijhoffs bekende gedicht uit 1934 over de oude brug: Ik ging naar Bommel om de brug te zien. Maar dan die laatste mooie regels. De dichter hoort, liggend in het gras, de stem van een vrouw aan het roer van een binnenvaartschip: ‘en wat zij zong hoorde ik dat psalmen waren/ O, dacht ik, o, dat daar mijn moeder voer/ Prijs God, zong zij, Zijn hand zal u bewaren.’ En dan zou je terug kunnen wandelen langs de oude watertoren, de Waalbandijk en de Singelwal.
Vanaf station Zaltbommel, 8 minuten met de stoptrein vanaf Den Bosch, is het een kwartiertje lopen naar de Bommelse binnenstad.
Dit wandelommetje duurt ongeveer een uur.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant