Er is nu pas ruimte voor de repetitieve, vermoeiende, eenzame en ranzige kanten van het moederschap. „Dat is geen trend, maar een symptoom van een grotere verschuiving.”
12 Tanja Ritterbex - Mama Steht KopfTanja Ritterbex, Laundry Day, acryl op doek, 2025, 120x100 cm. Courtesy ING Collectie, Amsterdam.
„Er zijn goede kunstenaars die kinderen hebben. Natuurlijk zijn die er. Ze heten mannen.” De Britse kunstenaar Tracey Emin (62), die dit in 2015 in vrouwenblad Red zei, kreeg nooit kinderen, en maakte meerdere werken over haar twee abortussen. Marina Abramovic (79) onderging er drie, omdat moeder worden „een ramp” voor haar werk zou zijn geweest, zei ze in 2016 in de Duitse krant Tagesspiegel. Ook de Amerikaanse kunstenaar Judy Chicago (86), die kunst heeft gemaakt over de bevalling (zoals Birth uit 1984: een psychedelisch borduurwerk van bijna zes meter waarin een vrouw in tweeën lijkt te splijten), wilde geen kinderen. „Ik had onmogelijk kinderen kunnen krijgen én de carrière kunnen hebben die ik nu heb”, zei ze in 2014 in The Guardian.
Niet gek dus dat Femmy Otten, toen ze begin deze eeuw aan de kunstacademie in Den Haag studeerde, van docenten te horen kreeg dat ze moest kiezen: óf kunstenaar worden óf moeder. „Als je eenmaal kinderen had, zou je niks interessants meer te vertellen hebben”, zegt ze.
Otten (44) werd toch moeder, van twee dochters. En daarover maakt ze, zeker de laatste jaren, veel werk. Een van de twee voormalige klaslokalen die ze huurt in een oude meisjesschool in Den Haag is gewijd aan haar marmeren beelden en houtsnijwerk, het andere aan tekeningen en schilderijen, zoals een olieverfschilderij van een bevalling in bad. Uit de opengesperde vulva vloeit een wolk bloed, het hoofdje van de baby is al te zien. In een waterbassin in Oostende ligt Ottens versie van Atlas: een hoogzwangere vrouw die liggend op haar zij de wereld op haar voeten laat balanceren, een marmeren beeld van 3,5 meter lang. In de tentoonstelling Metamorfosen in het Rijksmuseum in Amsterdam is op dit moment haar werk We Once Were One te zien: een uit lindenhout gekerfde vrouw van 2,3 meter hoog, met op haar torso een enorme vulva die ze als een soort mantel draagt.
„Ik wil ruimte creëren voor verhalen die altijd al bestaan hebben, maar nooit in de canon van de kunstgeschiedenis zijn opgenomen”, zegt Otten. Haar werk is aangekocht door onder meer Stedelijk Museum Schiedam en Museum Voorlinden. Er hangen dertien werken van haar in de rechtbank in Amsterdam.
Met haar ‘moederkunst’ is ze nog succesvoller dan met de kunst die ze daarvoor maakte. Al zijn er ook afhakers. „Er kwamen altijd veel mannen naar mijn tentoonstellingen, maar nu hoor ik van sommige mannen dat ze denken: dit gaat over moederschap, dat is niet voor mij. Terwijl mijn werk juist over universele ervaringen van het mens-zijn gaat.”
„Moederschap, zwangerschap, de bevalling en de zorg voor kinderen zijn, afgezien van Maria en figuranten, lang afwezig geweest in de kunst”, schrijft de Nederlandse kunsthistoricus Joke de Wolf in haar vorig jaar verschenen boek Het Moedermodel. „En áls het er al was, dan zag je alleen een idyllische weergave.” De Deense kunstenaar Lise Haller Baggesen noemde dat „het moedervormige gat in de hedendaagse kunst”, een term die sindsdien vaak terugkomt in boeken en artikelen.
Maar de afgelopen jaren is moederschap geëmancipeerd tot een serieus onderwerp in de kunst. De ene na de andere tentoonstelling – en trouwens ook boeken, podcasts en symposia – wordt eraan gewijd. Zoals Mother! in 2021 in het Deense Louisiana Museum. Of Acts of Creation: On Art and Motherhood (2024), dat begon bij museum Arnolfini in Bristol en daarna rondreisde door het Verenigd Koninkrijk. In Kunstpalast, Düsseldorf, was vorig jaar MAMA: From Mary to Merkel te zien.
Tala Madani, Shit Mom (Quads), 2019, 183 x 183 cm, olieverf op doek.
Femmy Otten, Untitled, 2022, 60 x 35 cm, olieverf op doek.
Joke de Wolf legt het begin van de trend in 2012. Ze noemt in haar boek meerdere kunstprojecten over moederschap die in die periode uitkwamen. De rondreizende tentoonstelling en het boek Mothernism (2013) van Baggesen zette het thema volgens De Wolf definitief op de kaart.
„De aandacht voor moederschap in de kunst is geen trend, het is een symptoom van een grotere verschuiving”, zegt schrijver, kunstenaar en beleidsadviseur Mirthe Berentsen (41). „Tijdens de tweede feministische golf begon de mythe van de autonome, witte, mannelijke kunstenaar langzaam te barsten. Die mythe bepaalde decennialang wat als serieuze kunst gold, wie mee mocht doen, en wat als ‘vrouwenonderwerp’ werd weggezet. Het persoonlijke is politiek, de leus van de tweede golf, heeft de kunsten fundamenteel veranderd.”
„Moederschap is een onderwerp dat raakt aan de kern van ons bestaan”, staat in de eerste alinea van Mothering Myths: An ABC of Art, Birth and Care, de catalogus van de eerste grote, en zeer goed besproken, Nederlandse tentoonstelling over moederschap, Good Mom / Bad Mom, vorig jaar in het Centraal Museum in Utrecht. „Iedereen heeft een moeder, en vroeg of laat wordt iedereen geconfronteerd met de vraag naar hun eigen mogelijke ouderschap. Toch wordt moederschap al lange tijd beschouwd als een privézaak en niet als een publieke aangelegenheid: iets dat zich binnenshuis afspeelt.”
De Schotse Caroline Walker (44) heeft een tijd getwijfeld of ze wel werk over haar moederschap kon maken, vertelde ze in 2024 in het online magazine van kunstbeurs Art Basel: „Ik was bang dat het als sentimenteel gezien zou worden, of dat ik mijn relevantie zou verliezen – dat mensen zouden denken dat ik een baby had gekregen en nu nergens anders meer aan kon denken.” Inmiddels worden haar schilderijen voor tonnen geveild en zijn ze aangekocht door musea als het Tate in Londen en het Institute of Contemporary Art in Miami.
De schilderijen geven je het gevoel dat je bij een doodnormaal gezin naar binnen gluurt. Een moeder die haar baby in slaap wiegt in een donkere kamer, een moeder die een speelgoedje boven een huilende baby op een kleedje houdt, naast een rommelig tafeltje waarop onder meer een lege melkfles en een babyfoon staan; in hedendaagse moederkunst ligt de nadruk op de repetitieve, vermoeiende, eenzame en soms ronduit ranzige kanten van het moederschap.
Het werk van de in Iran geboren kunstenaar Tala Madani (44) zit in de collecties van onder meer het MoMA in New York, het Tate Modern in Londen en het Stedelijk Museum in Amsterdam. In haar serie schilderijen en animaties genaamd Shit Moms beeldt ze moeders af als bruine poepvlekken.
Het krijsende jongetje dat zich op een schilderij van de Nederlandse Rini Brakkee (42) tijdens het tandenpoetsen uit de armen van zijn moeder probeert te wringen, is zo realistisch dat het haast onprettig is om naar te kijken. Onderdeel van dezelfde serie (The Most Important Job, 2019) is een schilderij met een moeder die lusteloos uit haar ogen kijkt terwijl ze een spartelend kind met een rood aangelopen hoofd ondersteboven vasthoudt.
In het Bonnefantenmuseum in Maastricht is op dit moment de tentoonstelling Mama steht Kopf van Tanja Ritterbex te zien. In het schilderij Laundry Day (2025) zit ze samen met haar dochter op de grond voor de wasmachine. Ze staren verveeld voor zich uit.
In Foam, het Amsterdamse fotomuseum, hangt een enorme close-up van een kwakje bloed. Menstruatiebloed? Of een vroege miskraam? Even verderop een foto die inzoomt op een T-shirt met melkvlekken rond de borsten. Er zijn zorgeloos buitenspelende kinderen. Een grote foto van een hoogzwangere, op een paar witte sokken na naakte vrouw. Ze hurkt op de grond en kijkt recht de camera in, zelfbewust en een tikkeltje angstig. Op een andere foto is een abortuspil van dichtbij te zien.
„De enige beelden die ik kende van zwangerschappen waren kitscherige foto’s op sociale media van heel gelukkige vrouwen die trots hun perfecte ronde buiken laten zien”, vertelt Verena Blok (35), die de foto’s maakte. Love Shit heet haar tentoonstelling. „Tot ver in de twintigste eeuw werden zwangere buiken in de kunst verstopt onder wijde jurken, omdat het een duidelijk signaal was dat er seks had plaatsgevonden. Toen Demi Moore in 1991 naakt en zwanger op de cover van Vanity Fair stond – echt een doorbraak was dat – mocht dat blad alleen verkocht worden met witte papiertjes die de foto bedekten.”
Blok wil in haar tentoonstelling het moederschap laten zien in al zijn „rommelige, ambivalente, soms tegenstrijdige en ongemakkelijke” vormen. Abortus hoort daar ook bij, zegt ze. Er is een vitrine met fragmenten uit het dagboek dat ze bijhield toen ze een tijdje in een abortuskliniek werkte, vlak nadat ze zelf moeder was geworden.
Blok werd zwanger toen ze in het tweede jaar van de Rijksakademie in Amsterdam zat. „Ik was een vreemde eend in de bijt, niemand daar zat in een soortgelijke fase. Dat was een heel isolerende ervaring. De gesprekken met medestudenten gingen daarna vooral over mijn zwangerschap, niet meer over mijn werk en onderzoek.”
Toen haar zoon eenmaal geboren was, merkte ze dat ze er „maar mondjesmaat” over durfde te vertellen bij openingen. „Vooral bij mannen hield ik me in. Ugh kinderen, zag je ze denken. Ik ken prominente curatoren die nog steeds denken dat ze niet over hun gezinsleven mogen praten omdat ze dan niet serieus worden genomen.”
Femmy Otten ging na haar twee bevallingen vrijwel meteen weer aan het werk. De tweede keer eindigde dat in een burn-out. „Er is in de kunstwereld eigenlijk geen mogelijkheid om zorgtaken op je te nemen voor een langere periode. Want als je er eenmaal uit ligt, lig je eruit. Het idee van de geniale kunstenaar met een leven waarin niets anders telt dan de kunst, zit nog in elk haarvat van het systeem.”
Rini Brakkee, The Most Important Job IV, 2019, 24 x 30 cm, olieverf op paneel
Verena Blok, Anneliese, January 2024, Berlin, 120 x 80 cm
Mirthe Berentsen zegt dat moederschap ondanks alle aandacht nog niet volledig serieus wordt genomen als thema in de kunst. „Iemand als Tala Madani – van de Shit Moms – wás al een heel succesvol kunstenaar voordat ze werk over het moederschap ging maken. Omdat zij die positie had, kon zij zich een uitstapje naar het moederschap veroorloven. En zo kan ik nog wel meer namen noemen.”
Berentsen is bezig met een boek waarin ze zoekt naar nieuwe vormen van samenleven en zorgen, We moeten het hebben over het gezin, dat later dit jaar uitkomt bij uitgeverij Das Mag. Ze maakte de podcast Tussen kunst en kind, reed vorig jaar door Nederland met een huifkar voor haar kunstproject Beyond the Nuclear Family en organiseert symposia en panelgesprekken over ouderschap en kunst.
In 2022 vertaalde ze How Not to Exclude Artist Mothers (and other parents) van de Britse kunstcriticus en curator Hettie Judah. Een manifest met concrete handvatten voor kunstinstellingen om toegankelijker te worden voor kunstenaars met kinderen, vooral moeders.
Wat bijvoorbeeld heel eenvoudig anders kan, is het tijdstip van openingen, zegt Berentsen: „Die zijn áltijd tussen vijf en acht op een doordeweekse dag. Daaraan kun je zien dat de hele kunstwereld nog is ingesteld op kunstenaars zonder enige zorgverplichting. Het stamt uit de tijd dat mannen na hun werk nog even naar de salon gingen om te roken, drinken en kunst te kijken. Na afloop stond er thuis nog eten te wachten en lagen de kinderen al in bed. Iedereen met een kind weet dat de uren tussen vijf en acht totale mayhem zijn. Het slechtste tijdstip denkbaar om naar een opening te gaan.”
Over residenties is Berentsen ook kritisch. „Ouders kunnen en willen vaak niet zomaar drie maanden naar de andere kant van de wereld. Terwijl residenties wel belangrijk zijn voor je cv. Het wordt tijd om na te denken over residenties tijdens schoolvakanties, of bijvoorbeeld in stukjes geknipt, met na elke week een pauze.” Berentsen is een van de mentoren bij de eerste Nederlandse kunstresidentie speciaal voor kunstenaars met kinderen die vorig jaar begon. De kunstenaars werken in hun eigen atelier en worden begeleid via online sessies. Eind mei vindt de eindpresentatie plaats in kunstcentrum Odapark, Venray. Er is kinderopvang aanwezig.
In 2024 introduceerde het Mondriaan Fonds, de belangrijkste geldschieter in de Nederlandse kunstwereld, de Voucher Kunstenaar met Kind. Een subsidie die kunstenaars kunnen aanvragen om hun kind mee te laten reizen naar een residentie of bijvoorbeeld het opbouwen van een tentoonstelling in het buitenland. Verena Blok was een van de eerste kunstenaars die het aanvroeg. Daardoor konden haar partner en kind mee naar een residentie in Mexico en had ze budget om een oppas in te huren.
Júíst nu moet er werk over ouderschap gemaakt worden, zegt Berentsen. „Er is een enorme conservatieve backlash gaande waardoor allerlei rechten rondom reproductie en zelfbeschikking ons weer worden afgenomen.” In de VS werd Roe vs. Wade teruggedraaid, waardoor er geen grondwettelijk recht op abortus meer bestaat. In Italië is ivf alleen nog mogelijk voor heterostellen. In Rusland is ‘propaganda’ voor een kinderloos leven verboden sinds 2024. Sociale media staan vol tradwives die traditionele rolpatronen omarmen en een Maria-achtige vorm van moederschap uitdragen: totale devotie. „Het is belangrijk dat er kunst gemaakt wordt die een niet-conservatief tegengeluid laat horen.”
Bijvoorbeeld het werk van de Amerikaanse fotograaf Jess T. Dugan, die afgelopen april hun boek Love Pictures uitbracht. Als kind van een lesbische moeder en als non-binaire ouder van een jong kind, wil hen op een genuanceerde manier queer ouderschap in beeld brengen. Dat levert beelden op die niet vaak voorkomen in de kunstgeschiedenis, zoals de foto waarop hen twee weken na hun genderbevestigende borstoperatie poseert naast hun moeder – allebei topless. Maar ook het type foto dat elke ouder ter wereld van zichzelf heeft: een ouder die een pasgeboren baby knuffelt.
Juist heel alledaagse taferelen kunnen in deze context impact hebben, schreef Dugan recent op Substack. „Toen mijn dochter nog een baby was, nam ik haar mee naar een kunstbeurs in Chicago. Na afloop ontving ik een briefje van een jonge queer persoon die me vertelde dat ze me in de stand met mijn dochter had gezien en dat ze zich voor het eerst had voorgesteld dat het voor haar misschien ook mogelijk zou zijn om een gezin te stichten.”
Love Shit van Verena Blok, t/m 25 mei, Foam Amsterdam. foam.org. Metamorfosen, t/m 25 mei, Rijksmuseum Amsterdam. rijksmuseum.nl. Mama Steht Kopf van Tanja Ritterbex (onderdeel van overkoepelende tentoonstelling Bitches Brew), t/m 6 september, Bonnefantenmuseum Maastricht. bonnefanten.nl