Nu tools als ChatGPT volledige huiswerkopdrachten kunnen maken, moet het profielwerkstuk van havo- en vwo-leerlingen op de schop. Dat zeggen onderzoekers en leraren desgevraagd tegen NU.nl. Of de opdracht, of de begeleiding van de docent moet anders.
90.090 havo- en vwo-leerlingen beginnen vrijdag aan hun centrale schriftelijke eindexamens. Of ze slagen, hangt niet alleen van de komende weken af, maar ook van hun al ingeleverde profielwerkstuk. Dat is een groot onderzoeksproject waarvan het cijfer meeweegt in de allesbepalende zak/slaag-berekening.
Sjoemelen met deze 'meesterproef' is dankzij ChatGPT wel heel verleidelijk en makkelijk geworden. "Je kon je profielwerkstuk vroeger ook door je moeder laten schrijven, maar tegenwoordig heeft iedereen dankzij generatieve AI altijd een 'moeder on steroids' binnen handbereik", zegt Laurens Runderkamp tegen NU.nl. Hij is docent en werkt parttime aan het Nationaal Onderwijslab AI (NOLAI), dat onderzoek doet naar kunstmatige intelligentie op school.
Docent maatschappijwetenschappen Dennis van Wieringen stelt: "Je kunt vrijwel elk onderdeel van je profielwerkstuk tegenwoordig uitbesteden aan AI: informatie zoeken en selecteren, schrijven en controleren. Maar wat heb je als leerling dan eigenlijk geleerd?"
Hij heeft zijn onvrede over het 'ouderwetse' profielwerkstuk meermaals aangekaart op LinkedIn, maar vanuit het ministerie van Onderwijs bleef het volgens hem "oorverdovend stil."
Scholierenorganisatie LAKS noemt het profielwerkstuk zelfs een uitgelezen kans om AI-tools als ChatGPT in te zetten. "Je zou bijna dom zijn als je het niet doet, al is het maar voor de spellingscontrole, alleen gebruiken veel scholieren AI voor veel meer dan alleen dat. En ook wij zien dat AI dan het leerproces ondermijnt", aldus voorzitter Thijmen Widlak.
De tien onderzoekers, docenten en organisaties die NU.nl sprak voor dit artikel, zijn eensgezind: met het idee van een groot eindproject is weinig mis. Maar leraren kunnen er in tijden van AI niet meer blind van uitgaan dat de leerling daadwerkelijk iets leert van het profielwerkstuk in de huidige opzet.
Op de middelbare school waar docent en hoogleraar didactiek van de informatica Felienne Hermans werkt, gaat het profielwerkstuk volgend schooljaar al op de schop. Het traditionele eindproject van pakweg 30 A4'tjes tekst met een nietje erdoorheen verdwijnt.
"Leerlingen moeten aan de slag voor iets fysieks, bijvoorbeeld het maken van een toneelstuk of een maquette, of het doen van een proefje. Dan kun je AI alsnog een ontwerp voor die maquette laten maken, maar dan moet je hem nog steeds zelf in elkaar knutselen." Ze hoopt bovendien dat het profielwerkstukproject er leuker en zinvoller door wordt.
Ze denkt dat ze de schrijfstijl van haar leerlingen wel goed genoeg kent om AI-teksten te herkennen ("dan staan er woorden in die ze niet eens kennen"), maar ze wil voorkomen dat ze in die situatie belandt. "Je wilt samenwerken met je leerlingen, ze iets laten doen wat ze leuk vinden. Je wilt niet als een politieagent hoeven controleren op fraude."
Aan de Onderwijswet ligt het niet: het enige wat die verlangt, is een "werkstuk" waarin "kennis, inzicht en vaardigheden uit het profiel worden toegepast". Het is dus echt aan scholen zelf om hun profielwerkstukprojecten AI-proof te maken.
Widlak: "Maar dan moeten docenten wel durven te stimuleren dat iemand een proefje, sportevenement of zelfgebouwde raket als profielwerkstuk heeft, in plaats van een verslag. Op die manier komt meer het leerproces centraal te staan in plaats van het eindproduct, dat verslag." Maar dat is niet aan elke school of docent besteed, zien meerdere geïnterviewden.
Wat scholen in elk geval door niemand wordt aangeraden: AI-gebruik verbieden en proberen op te sporen met AI-detectoren. "Het levert heel vaak vals-positieve resultaten op", zegt Astrid Buijs van Kennisnet, een organisatie die scholen helpt bij ICT-ontwikkelingen. "Er is niks demotiverender dan vals beschuldigd worden."
Maar belangrijker nog, vindt Buijs: "Met AI-controles blijf je focussen op het eindproduct, terwijl de nadruk zou moeten komen te liggen op het leerproces." Dat vinden de meeste andere geïnterviewden ook het meest noodzakelijk.
Puk van der Zwalum, geschiedenisleraar en ook verbonden aan het NOLAI: "Docenten moeten veel meer zicht krijgen op wat leerlingen daadwerkelijk leren, door steeds vragen te stellen als: waar heb je deze informatie gevonden? Hoe heb je een bepaalde tool ingezet? En waarom juist zo?" Runderkamp: "Je moet regelmatig checken of die hersenen echt zijn gaan kraken."
Zulke vragen en controles vergen wel extra tijd. Nu krijgen leraren doorgaans twee uur aan begeleidingstijd toebedeeld per profielwerkstuk, terwijl leerlingen zelf minstens tachtig uur in hun project (zouden moeten) steken. Waar leraren de extra tijd vandaan moeten halen, is nog wel de vraag.
Volgens wetenschapper Izaak Dekker, expert op het gebied van AI in het onderwijs, is een profielwerkstuk 'oude stijl' hoe dan ook "een onhoudbare situatie". "Je wilt dat leerlingen meer laten zien van wat ze doen. Zo krijg je zicht op hun leerproces en beperk je uitstelgedrag. Wanneer ze te laat beginnen, is de verleiding tot onkritisch gebruik van AI het grootst."
Source: Nu.nl algemeen