Ales Bialiatski | Wit-Russische Nobelprijswinnaar Eind 2025 werd mensenrechtenactivist en Nobelprijswinnaar Ales Bialiatski vrijgelaten, na bemiddeling door de Amerikanen. Zijn land is inmiddels „uitgemergeld”, ziet hij. „In vijf jaar tijd hebben bijna één miljoen burgers het land verlaten.”
Ales Bialiatski.
Ales Bialiatski maakt een uitgeruste indruk. Niets verraadt het moordende reisschema van de 63-jarige Nobelprijswinnaar voor de Vrede (2022), wanneer hij op zijn dooie gemak de binnenplaats van het Wit-Russische culturele centrum op loopt in de Litouwse hoofdstad Vilnius. Even verderop ligt het kantoor van de door hem opgerichte mensenrechtenorganisatie Viasna, die deze week haar dertigjarige bestaan vierde. „Dat is niet zomaar een getal, maar een verhaal van duizenden levens, van solidariteit en van een onvermoeibare strijd voor waardigheid”, schreef de organisatie op haar website.
In dat verhaal is de kleine, onopvallende man met zijn witte haardos een centrale figuur. Vier jaar lang zat hij opgesloten in Wit-Rusland. Sinds zijn vrijlating, afgelopen december, woont hij in Noorwegen en heeft hij zijn strijd voor vrijheid en waardigheid weer opgepakt. Twee dagen eerder is hij aangekomen vanuit Warschau, waar hij tijdens de jubileumviering uit handen van de daar gevestigde Wit-Russische oppositieleider Svitlana Tichanovskaja een erepenning kreeg uitgereikt. In Vilnius sprak hij het parlement toe, daarvoor was hij in Nederland en Zweden.
„De omstandigheden in Loekasjenko’s gevangenissen zijn hard voor iedereen, maar voor politieke gevangenen in het bijzonder”, begint Bialiatski, wanneer hij in de expositieruimte van Viasna heeft plaatsgenomen aan het raam. Aan de muren hangen kleurige, futuristische schilderijen. De organisatie geeft in het pand taallessen, organiseert bijeenkomsten en biedt bijstand aan de vele slachtoffers van Loekasjenko’s regime. Helemaal veilig is het niet. Afgelopen winter werd het centrum aangevallen. In de hoek staat een raam met een groot gat van een luchtdrukpistool en er is geprobeerd de deur in brand te steken. „Gelukkig regende het, anders was alles afgebrand”, zegt een medewerkster.
Bialiatski maakt een bescheiden indruk, maar als hij lacht breekt zijn gezicht open, vormen zijn ogen zich tot vrolijke spleetjes en schatert hij als een kind dat zojuist een goede grap heeft gehoord. Het lachen doet hem zichtbaar goed. Net als de Litouwse lentezon, die door het raam naar binnen valt. In 2021 werd hij opgepakt in de Wit-Russische hoofdstad Minsk. Een jaar eerder waren massale straatprotesten uitgebroken na de vervalste presidentsverkiezingen, waarin Loekasjenko de overwinning claimde. Duizenden activisten, politici en journalisten verdwenen achter tralies, de oppositie vluchtte. Het land stond onder hoogspanning.
Twee jaar zat Bialiatski in voorarrest in de beruchte kasteelgevangenis Volodarka in Minsk, waar politieke gevangenen worden gemarteld en terdoodveroordeelden hun dagen slijten, wachtend op de kogel. In 2023 werd hij tot tien jaar cel veroordeeld wegens ‘smokkel’ en steun aan ‘staatsondermijnende’ groepen, waarna hij werd overgeplaatst naar een strafkamp aan de grens met Rusland. Dat was niet voor het eerst. Tussen 2011 en 2014 zat hij ook gevangen.
„De isolatie. Ruim een jaar deelde ik een stokoude cel met één andere gevangene. We hadden een televisie, afgesteld op de Wit-Russische staats-tv. Het was 2021, de maanden voorafgaand aan de Russische invasie van Oekraïne en de propagandisten waren druk bezig de mensen voor te bereiden op oorlog. Het was vreselijk. Je zit daar en ziet Poetin aan zijn meterslange tafel in het Kremlin en je weet: er komt oorlog. En je kunt niets doen om het te voorkomen.”
De eenzaamheid werd onderbroken door spaarzaam bezorgde brieven van zijn vrouw Natalia Pintsjoek en door zijn slepende rechtszaak. Tot op een dag groot nieuws de gevangenis bereikte. „Ik liep door de gang toen een andere gevangene me in het voorbijgaan toefluisterde: ‘Ales, het schijnt dat je de Nobelprijs hebt gekregen.’ Ik geloofde hem niet, maar mijn advocaat bevestigde het nieuws. Hij zei: ‘Ik verdedig een Nobelprijswinnaar’, we moesten allebei lachen. Ook de bewakers waren nieuwsgierig. ‘Heeft u die prijs gewonnen?’, vroegen ze bij het controleren van onze cel. En ik zat daar in mijn haveloze gevangeniskloffie vrolijk te knikken.”
De prijs, die hij deelt met de Russische krant Novaja Gazeta en het Oekraïense Center for Civil Rights, werd door zijn vrouw Natalia in ontvangst genomen. Ze vroeg in Oslo direct politiek asiel aan. „Ik had zo’n beetje gedicteerd wat ze moest zeggen”, vertelt hij. Op de kop af veertig jaar huwelijk hebben ze erop zitten. In de documentaire ‘Unbroken’ van de Litouwse filmmaker Eimantas Belickas haalt zij herinneringen op aan hun huwelijksdag. „Het had geregend en het gras was zompig en veerde onder het dansen. Het gaf me een voorgevoel, dat ons huwelijk misschien niet zo stabiel zou zijn.”
In het strafkamp was het gedaan met de eenzaamheid. „We zaten met zovelen dat er geen plek was om te slapen. Maar daarna werd ik opnieuw geïsoleerd.” Geen brieven, geen informatie, nauwelijks medische hulp. Wel een antiterreur eenheid, die nauwe banden onderhield met de Wit-Russische KGB. „Dat zijn echte sadisten. Mensen werden donkerblauw binnengebracht.” Bialiatski werd naar eigen zeggen niet geslagen, maar de omstandigheden stonden gelijk aan marteling. „Het was vreselijk koud en je kunt niet slapen als je niet iedere twintig minuten opstaat om te bewegen. Dat gaat als je jong bent, maar op mijn leeftijd dacht ik het niet te overleven.”
Vanaf 2025 werden steeds meer politieke gevangenen vrijgelaten in ruil voor verlichting van Amerikaanse sancties op bedrijven, instellingen en op de export van het belangrijke landbouwproduct potas. Vorige week hintte Loekasjenko, niet voor het eerst, op een bezoek aan de VS en op een „grote deal” met Trump, maar over de details bleef hij vaag.
Ales Bialiatski tijdens zijn proces in Minsk, November 2011.
Ales Bialiatski tijdens zijn proces in Minsk, januari 2023.
Bialiatski en zijn medegevangenen hoopten dat hun beurt ook zou komen. Zo geschiedde. „Om vier uur ’s nachts zei een bewaker mij en een andere gevangene mee te komen. Iedereen lag te slapen. Ik klom uit mijn stapelbed. Weet u, politieke gevangenen moeten bovenin slapen zodat ze makkelijker te zien zijn. We werden meegenomen en zo kwam ik vrij.” Inmiddels zijn zo’n 500 politieke gevangenen vrijgelaten. Volgens Viasna zitten er nog 831 vast.
De Nobelprijswinnaar koestert dubbele gevoelens over zijn vrijlating. „Natuurlijk ben ik de Amerikaanse regering dankbaar. Politieke gevangenen zitten voor niets vast, worden gemarteld, staan onder grote druk en hun familie zit in onzekerheid. Maar je wordt geruild als handelswaar. Dinsdag kwamen bij een door de VS mede onderhandelde uitruil opnieuw enkele gevangenen vrij, onder wie de Pools-Wit-Russische journalist en activist Andrzej Poczobut, winnaar van de Sacharovprijs in 2025.
Bialiatski’s leven staat al veertig jaar in het teken van verzet. Hij werd in 1962 in het Russische Karelië geboren uit Wit-Russische ouders, studeerde taalwetenschappen en werd vroeg politiek actief. Eind jaren 80 was hij medeoprichter van het Wit-Russische Volksfront, dat zich inzette voor cultuurbehoud en politieke democratisering. Tien jaar lang was hij directeur van een literatuurmuseum, na de val van de Sovjet-Unie kreeg hij zitting in de gemeenteraad van Minsk. Er was hoop op democratie, tot in 1994 de Sovjet-apparatsjik Aleksandr Loekasjenko aan de macht kwam. Hij perkte de grondwet in en stuurde aan op nauwere banden met Rusland.
In 1996 liep een demonstratie in Minsk, ter nagedachtenis aan de ramp in Tsjernobyl in 1986, uit op een drama. Bijna 40.000 mensen waren de straat opgegaan uit protest tegen pogingen de gevolgen van de kernramp te verdoezelen en tegen Loekasjenko’s plannen voor verregaande politieke integratie met Rusland. De demonstratie werd hard uiteengeslagen, tientallen mensen werden opgepakt. Bialiatski en anderen begonnen een hulporganisatie voor de arrestanten: Viasna 96, naar het Wit-Russische woord voor ‘lente’. „Ik dacht dat ons werk hoogstens twee jaar zou duren. Maar het duurde en duurde, en de situatie werd steeds erger.”
Ales Bialiatski kort na zijn vrijlating bij de Amerikaanse ambassade in Vilnius.
„Het is een uitgemergeld land. Mensen zitten stil en durven niet te bewegen. Anderen vertrekken. In vijf jaar tijd hebben bijna één miljoen burgers het land verlaten. De situatie is niet te vergelijken met die in Rusland, waar veel steun is voor Poetin en zijn imperiale ideeën. Het lijkt meer op het Polen van de jaren 80. Het regime blijft enkel overeind dankzij repressie, maar heeft geen enkele intentie om zijn methodes te veranderen. Als Loekasjenko al iets verandert, dan is het onder zware politieke en economische druk. Daarom zijn sancties zo belangrijk.”
„Loekasjenko is een dictator. Alleen sancties zullen hem tot veranderingen bewegen. Onze economie hangt aan de Russische en daar gaat het niet goed. Daarom is sanctieverlichting in ruil voor vrijlating van gevangenen voor Loekasjenko interessant. Maar de VS liggen ver van Wit-Rusland. Polen en Litouwen liggen naast Wit-Rusland en worden bestookt met hybride tactieken door Minsk en Moskou. Ook de [Russische] kernwapens in zijn bedreigender voor Europa dan voor de VS. Dit conflict gaat niet weg. Er is grote behoefte aan een langetermijnstrategie, maar daarover wordt in Europa te weinig gesproken.”
„De relatie is gedurende drie decennia gevormd en het is een illusie te denken dat die door iemand van buitenaf kan worden beïnvloed. Loekasjenko staat bij Poetin in het krijt, want die hielp hem aan de macht te blijven na de politieke crisis van 2020. Loekasjenko bedriegt iedereen. Zijn overlijden zou een einde kunnen brengen, maar het is onmogelijk om de loop van de gebeurtenissen te voorspellen. Het belangrijkste is dat de buitenwereld de Wit-Russen maximaal blijft steunen door middel van sancties, hulp aan politiek vervolgden en emigranten en door aandacht te blijven houden voor het land. En de oppositie moet verenigd zijn en voorbereid op nieuwe kansen op verandering.”
Bialiatski lacht. „Ik heb pauzes gehad, toen ik in de gevangenis zat. Het is een bewuste keuze van de autoriteiten om mensenrechtenactivisten op te sluiten, een signaal dat zij zich van niemand iets aantrekken. En het is de taak van gevangenen zoals ik om de aanval te weerstaan, die niet is gericht tegen een organisatie of de maatschappij, maar puur tegen jouzelf. Jij bent degene die eronder lijdt. Jij en je geliefden. Het is moeilijk maar we hebben het doorstaan. En nu zijn we vrij en zetten we ons werk voort.”