De zelfrijdende auto is Nederland binnengerold. Wie het wil en kan betalen, wordt na een update door zijn eigen Tesla rondgereden. De weg wordt er in theorie veiliger van, maar of dat echt zo is, ligt toch echt aan de bestuurder.
Deze maand gaf de Rijksdienst voor het Wegverkeer (RDW) als eerste Europese toezichthouder groen licht voor Tesla's Full Self-Driving Supervised (FSD). Daarmee kan de rest van de EU snel volgen, zonder zelf een volledig testtraject te doorlopen. De trotse Teslabezitter kan via een software-update het zelfrijdende systeem zelf inladen en dan met de handen op schoot wegrijden.
Tegen een vorstelijke betaling, want de FSD-abonnementen kosten 99 euro per maand, of 7.500 euro eenmalig. Er zijn in Nederland op dit moment 44.000 Tesla's met de geschikte hardware voor dit systeem, en Tesla biedt hen een gratis proefabonnement aan. Deze automobilisten mogen allemaal instappen, hun bestemming invoeren en achterover leunen.
We zitten met dit systeem pas in het tweede level van de vijf niveaus, waarvan het laatste niveau een volledig (nog niet bestaand) autonoom voertuig is. Dat betekent dat de bestuurder nu nog continu toezicht moet houden en volledig verantwoordelijk blijft.
"Je verzekering houdt je ook verantwoordelijk. Als bestuurder heb je een rijbewijs en mag je geen alcohol drinken", aldus Victor Jan Vanparijs, die namens Tesla de pers rondleidt. Dat laatste is het antwoord op een volgens hem veelgestelde vraag.
De RDW testte het systeem achttien maanden lang en reed in totaal meer dan 1,6 miljoen kilometer. Het goed gebruiken van dit rijhulpsysteem levert een positieve bijdrage aan de verkeersveiligheid, is de conclusie. Tesla zelf claimt dat bestuurders met FSD tien keer minder ongelukken maken dan de gemiddelde Amerikaanse bestuurder.
Simeon Calvert, universitair hoofddocent Smart & Automated Driving aan de TU Delft, wijst erop dat de veiligheidsclaims van Tesla lastig te verifiëren zijn; je kunt de niet-plaatsgevonden ongelukken niet in kaart brengen. Andersom kun je wel aantonen dat een ongeluk plaatsvindt dankzij een zelfrijdende Tesla, en dat gebeurt in de Verenigde Staten dan ook regelmatig.
Calvert: "Wat we zorgelijk vinden, is gewenning. In de VS zagen we dat mensen zich na een tijdje vrij genoeg gingen voelen om andere dingen te doen achter het stuur. Ze wierpen even een blik op de weg om de sensor tevreden te stellen, zonder er echt bij te zijn. Dat oververtrouwen kan gevaarlijk zijn."
Het verschijnsel heet automation complacency; de bestuurder wordt steeds minder oplettend naarmate het systeem betrouwbaarder blijkt, laat recent onderzoek van de TU Delft zien waar Calvert aan meeschreef.
Hoe dat vertrouwen zich opbouwt, verschilt per persoon, aldus Calvert. Je wordt al snel rustiger en gaat het systeem vertrouwen. Dat groeit in de loop van de maanden, na tientallen uren gebruik. "Vergelijk het met mensen die consequent 140 rijden: op een gegeven moment is dat hun nieuwe normaal, zonder dat ze beseffen dat het een overtreding is en een gevaar is."
Onderzoekers signaleren ook dat bestuurders van deze systemen oncomfortabel zijn als ze daarna rijden zonder automatisering, zegt Calvert, en ook dat kan gevaar opleveren. "Na een paar maanden met een zelfrijdend systeem te hebben gereden, voelt het volledig zelf besturen van een auto gek. Je moet alle rijtaken weer zelf uitvoeren, en automobilisten worden minder handelingsbekwaam."
Dat hoeft op zichzelf niet gevaarlijk te zijn, omdat het systeem normaal gesproken de controle heeft en je kunt ingrijpen. Maar het kan wel een probleem worden als het systeem plotseling uitvalt of als een ander voertuig onverwacht reageert.
"Vergelijk het met iemand die alleen een rijbewijs heeft voor een automaat en dan in een auto met een versnellingsbak stapt. Die persoon is simpelweg niet bekwaam in die situatie." In brede zin, zegt de professor, kun je stellen dat deze auto's veiliger zijn bij goed gebruik. "Maar mensen maken fouten, ongeacht het type auto."
Samen met mijn collega, videojournalist Petra, ga ik zelf ook even achter het stuur zitten. Hierbij zit een Teslamedewerker achterin. Hij heeft daar de afgelopen weken veel gezeten met dolenthousiaste autojournalisten uit heel Europa. Als we met een druk op de knop willen wegrijden uit de Amsterdamse showroom, begint het stuur vanzelf te draaien.
De auto trekt rustig op, knippert even naar rechts en glijdt dan langzaam de rijbaan op met een keurige 50 kilometer per uur. Het systeem is supervised, benadrukt Tesla nog maar eens: je kunt niet gaan slapen, scrollen op je telefoon of uit het raam kijken. We bewonderen het water bij IJburg, maar dat pikt Tesla's FSD niet: "Opletten", staat er op het scherm dat begint te knipperen en piepen.
Op de snelweg besluit de auto een vrachtwagen in te halen. Van spanning frunnik ik wat aan mijn halskettinkje. Weer fout: de tekst "Handen dichter bij het stuur houden", knippert op het scherm. Het is onnatuurlijk om statisch als een Playmobilpoppetje in een auto te zitten, in een positie waarin je gewend bent om elk moment tot actie over te kunnen overgaan. Het is tegelijk ook heel relaxed.
Als redelijk onervaren automobilist – ik heb al jaren een rijbewijs, maar reed nooit en volgde onlangs uit nood angstrijlessen en een EMDR-behandeling – is deze hulp meer dan welkom.
Een automobilist heeft maar twee ogen; de Tesla heeft drie camera's op de voorruit, twee zijcamera's, twee camera's op de voorspatborden en één achteruitrijcamera. Die geven samen 360° zicht rondom de auto. Ik voel dat ik de auto al na een minuut of twintig blind begin te vertrouwen. Die wetenschappelijk onderbouwde gewenning doet langzaam z'n intrede.
Jij, een mens, blijft de supervisor, maar onderzoek toont aan dat dat superviseren moeilijk wordt als het systeem zo goed werkt. We zien een bakfiets aankomen die een beetje over de streep rijdt, en de auto begint te piepen en knipperen. De auto neemt een bocht met 50 kilometer per uur, rijdt exact 100 op de snelweg, en parkeert zelf in op een minuscuul postzegelplekje met driftige rukjes aan het stuur.
Bij afslaan bij een rond stoplicht geeft hij fietsers alle ruimte. Tesla's FSD doet tijdens dit ritje alles perfect. Na afloop krijg ik mijn oordeel: de waakzaamheid van de bestuurder was matig, zegt Tesla. En dat klopt helemaal.
Bekijk hier hoe de Tesla in de gaten houdt of je oplet: