Ruim tachtig jaar na de Tweede Wereldoorlog hebben gedenkplekken steeds vaker te maken met antisemitisme, geweld en bedreigingen. Dat is het gevolg van de verharding van het publieke debat en de opkomst van antidemocratische partijen, zeggen betrokkenen tegen NU.nl.
Bijna dagelijks doen gedenkplaatsen van de Tweede Wereldoorlog in Europa aangifte van een strafbaar feit. Voormalige concentratiekampen, musea en begraafplaatsen zijn steeds vaker doelwit van politiek gemotiveerd geweld. Het gaat om bedreigingen aan het adres van medewerkers, intimidatie en in sommige gevallen zelfs fysiek geweld.
Voorzitter Christine Gispen-de Wied van Stichting Sobibor en directeur Piotr Cywinski van oud-concentratiekamp Auschwitz herkennen die trend. "Dit gebeurt door heel Europa", zegt Cywinski. "Ook in Auschwitz."
Maar ook buiten de muren van gedenkplaatsen stijgt het geweld, bijvoorbeeld in de vorm van antisemitisme. De afgelopen jaren neemt het aantal antisemitische incidenten in Nederland toe. Hoewel Joden slechts 0,3 procent van de Nederlandse bevolking vormen, vertegenwoordigt antisemitisme meer dan een kwart van de geregistreerde discriminatiefeiten, meldde de Nationaal Coördinator Antisemitismebestrijding onlangs.
"We hebben het laatst nog in Amsterdam gezien", zegt Gispen-de Wied, verwijzend naar een serie aanslagen op Joodse instellingen in de hoofdstad. Maar ook in andere landen neemt antisemitisme toe. Deze week werden twee Joodse mensen neergestoken in Londen. Eind vorig jaar op Bondi Beach in Australië opende een man het vuur op vierders van Chanoeka.
Sommige deskundigen leggen een deel van de verantwoordelijkheid voor de toename van antisemitisme bij Israël zelf. Deze week waarschuwde een groep Britse rabbi's in The Guardian dat de huidige koers van de Israëlische regering een "existentiële dreiging" voor het jodendom vormt.
Hun noodkreet werd gevolgd door een pleidooi in dezelfde krant van Omer Bartov, een toonaangevende Joodse hoogleraar die in zijn nieuwe boek stelt dat Israël beschuldigingen van antisemitisme gebruikt om anderen te onderdrukken. Antisemitisme wordt een "middel om mensen het zwijgen op te leggen", betoogt hij, waardoor de term waarde verliest.
Cywinski deelt de kritiek op het politieke beleid van de Israëlische en Amerikaanse regering, bijvoorbeeld in de Gazastrook. "Iedere keer dat Donald Trump het heeft over het bouwen van een Rivièra in Gaza, heb ik het gevoel dat wereldwijd antisemitisme weer met 1 procent toeneemt", zegt hij.
Maar die kritiek moet volgens hem losstaan van het verleden. "Omdat de Holocaust geen Joods of Israëlisch probleem is", vervolgt Cywinski. "De Holocaust is een Europees probleem. Joden waren slachtoffers. Het probleem ligt bij de daders en degenen die niets deden om te helpen."
Gispen-de Wied noemt het zorgwekkend dat antidemocratische partijen voet aan de grond krijgen in de Europese politiek. Maar de verharding van het publieke debat blijft wat haar betreft niet beperkt tot antisemitisme. "Hetzelfde geldt voor de hele hetze tegen asielzoekers", vervolgt ze. "Dat zie ik in een groter geheel van toenemende verrechtsing, polarisatie en individualisme."
Cywinski ziet verharding en tolerantie vooral als gevolg van de opkomst van radicaal-rechtse partijen. "Veel van die politieke bewegingen spelen met de geschiedenis", zegt de Auschwitz-directeur. "Ze zoeken naar nieuwe kiezers en misbruiken de geschiedenis om een soort gevoel van trots aan te wakkeren."
Gedenkplekken gaan niet over trots, vervolgt hij. "Ze moeten ons confronteren met wat verschrikkelijk, fout en onmenselijk was aan onze geschiedenis. Er is een veelvoud aan aspecten verbonden aan de geschiedenis. Politici houden daar niet van, omdat het moeilijk is om kiezers aan te spreken met wat fout ging in het verleden."
We zagen de afgelopen winter ook in Nederland dat gedenkplaatsen steeds vaker met (internationale) politieke beïnvloeding te maken krijgen. Op de Amerikaanse begraafplaats voor oorlogsveteranen in het Limburgse Margraten werden onder druk van Washington informatieborden weggehaald die de rol van zwarte militairen tijdens de Tweede Wereldoorlog en het racisme waar zij mee te maken kregen belichtten.
Cywinski vindt sowieso dat musea, begraafplaatsen en andere gedenkplaatsen apolitiek horen te zijn. "Europese gedenkplekken zijn opgericht door overlevenden en gepassioneerde burgers of verenigingen. Niet door regeringen. Ze waren van meet af aan apolitiek."
Het probleem is alleen dat veel gedenkplekken vandaag de dag financieel afhankelijk zijn van politieke organisaties. Dat was een van de redenen dat comités van voormalige concentratiekampen eerder dit jaar op een conferentie in Den Haag Europese ambassadeurs opriepen om hun gedenkplekken voor te dragen voor de UNESCO-Werelderfgoedlijst.
Stichting Sobibor staat bijvoorbeeld niet op die lijst, maar vertelt het verhaal over wat Gispen-de Wied "de kern van de Holocaust" noemt. Sobibór was een van de kampen van Aktion Reinhard, een operatie van de nazi's waarbij naar schatting bijna twee miljoen Poolse Joden in vernietigingskampen om het leven werden gebracht. "Het was niets anders dan het fabrieksmatig doodmaken van mensen", zegt Gispen-de Wied. "Dat is een verhaal dat je moet blijven vertellen."
Volgens de voorzitter van Stichting Sobibor is UNESCO-erkenning van enorme waarde. "UNESCO-erfgoed gaat niet direct over het behoud van vrede. Maar het gaat wel om het behoud van plekken die belangrijk zijn voor de wereld, en die ons in sommige gevallen herinneren aan lessen over vrede en oorlog."
Cywinski ziet zeker de symbolische waarde van de UNESCO-lijst in, maar benadrukt dat ook de VN niet meer is wat het is geweest. "UNESCO is ook een politieke realiteit", zegt hij. "Het is geen stichting of vereniging, het is de Verenigde Naties. En ik denk dat we inmiddels wel kunnen vaststellen dat de Verenigde Naties niet meer bestaan."
De Poolse Auschwitz-directeur verwijst onder meer naar de Amerikaanse verwaarlozing van de internationale vredesorganisatie en het onvermogen van de VN om nieuwe genocides, zoals die in Rwanda in de jaren negentig, te voorkomen."
Cywinski wil juist af van politieke afhankelijkheid, in welke vorm dan ook. "Ik denk dat we niet moeten kijken hoe we de ene regenbui ontlopen om vervolgens in de volgende regenbui terecht te komen", zegt hij. "De echte vraag is of we een paraplu kunnen bouwen die ons beschermt tegen alle politieke invloed."
Source: Nu.nl algemeen