Terrorisme Vanwege de oorlog in Iran moet Europa rekening houden met „destabiliserende activiteiten”. Nu worden diverse landen geconfronteerd met een ongrijpbare reeks aanslagen en incidenten, veelal geclaimd door een vermoedelijk Iraanse groep.
Een politieman op de plek in de Londense wijk Golders Green waar een verdachte werd gearresteerd na een steekincident, eind april.
Het is onrustig in de Noord-Londense wijk Golders Green, waar veel Joodse mensen wonen. Na een reeks incidenten en aanslagen in de omgeving stak een 45-jarige man er woensdag twee mensen neer. Eén man, 34, liep hij tegemoet op de stoep, een 76-jarige viel hij plotseling aan bij een bushalte. Op videobeelden is te zien hoe hij achter een derde man aanrent, die de straat op springt en ontkomt.
Tot nu toe was het geweld gericht tegen objecten. In maart werden vier ambulances van de Joodse hulporganisatie Hatzola in brand gestoken in Golders Green, er was brandstichting en pogingen tot brandstichting bij Londense synagogen, en er werd brand gesticht bij een winkel van een Joodse eigenaar.
De dag voor de steekpartij werd een herdenkingsmuur in de wijk in brand gestoken waar slachtoffers van 7 oktober werden herdacht, maar waar recent ook ruimte was gemaakt voor slachtoffers van de opstand tegen het Iraanse regime. In de buurt is ook een Iraanse gemeenschap.
De meeste van die aanslagen zijn opgeëist door Harakat Ashab al-Yamin al-Islamiya (HAYI). De waarschijnlijk aan Iran gelieerde groep claimde de afgelopen weken tegen de twintig aanvallen. In maart, kort na het begin van de Israëlisch-Amerikaanse aanvallen op Iran, begon het in Nederland en België.
Het wordt tot nu toe onwaarschijnlijk geacht dat de steekpartij ook het werk van HAYI is, al heeft de groep de verantwoordelijkheid opgeëist. De Britse autoriteiten zien vooralsnog geen reden om het te geloven, maar het onderzoek loopt nog. De 45-jarige die wordt verdacht van poging tot moord heeft een geschiedenis van psychische problemen en geweld. Hij is ook, zo bleek donderdag, bekend bij het preventieprogramma terrorisme sinds een melding in 2020. De slachtoffers zijn behandeld in het ziekenhuis.
Destabiliserende activiteiten, daar moeten Europese landen rekening mee houden vanwege de oorlog in Iran, zegt Jan op gen Oorth, woordvoerder van Europol. Hij wijst bij Euractiv op mogelijke acties van zelfstandig opererende homegrown geradicaliseerden, of vanuit Iran aangestuurde clubs. De veiligheidsdienst van Zweden zag al in maart een toename in dreiging die uitgaat van Iran tegen Amerikaanse en Israëlische doelwitten in Zweden, waarbij criminele netwerken worden ingezet. De diensten van Nederland, Frankrijk, Zweden, Duitsland, en Noorwegen werken samen.
Na de steekpartij op woensdag werd het dreigingsniveau voor terrorisme verhoogd in het VK, van ‘substantial‘ naar ‘severe‘. Dat betekent dat een aanslag waarschijnlijk wordt geacht binnen de komende zes maanden. Dat komt niet alleen door Iran, maar door een toename aan dreiging vanuit islamistische en rechts-extremistische hoek.
De Nederlandse AIVD ziet het ook: de veiligheid stond de afgelopen tachtig jaar niet zo onder druk als nu. De veiligheidsdienst is met name bezorgd over de toenemende bereidheid van jongeren om geweld te gebruiken om de democratie te ondermijnen.
Een politieman bij het Joods Museum in Amsterdam, na eerdere aanslagen bij een Rotterdamse synagoge en een Amsterdamse Joodse school.
Tot nu toe was de reeks incidenten en aanslagen van HAYI niet gericht op fysiek geweld tegen mensen, maar op objecten, vooral Joodse doelwitten. In maart begon het in België en Nederland, synagogen in Rotterdam en Luik, een Joodse school in Amsterdam. Tegen het hek van het Israëlcentrum in Nijkerk ging in de nacht van 3 op 4 april een explosief af.
De kans is groot dat HAYI er vandoor gaat met de daad van een (verwarde) man. Deze steekpartij komt niet overeen met de modus operandi, ziet Julian Lanchès van het International Centre for Counter-Terrorism (ICCT), en dus acht hij het waarschijnlijk dat HAYI er daadwerkelijk achter zit.
HAYI heeft eerder daden geclaimd die niet hebben plaatsgevonden, en Lanchès verwijst naar ISIS, dat ook aanslagen onterecht opeiste. Bovendien worden dit soort terroristische aanslagen waarbij willekeurige mensen geweld wordt aangedaan – met risico voor eigen leven – bijna nooit uitgevoerd voor geld, zegt Lanchès. „Het lijkt alsof het ze ook niet echt uitmaakt of ze dit hebben uitgevoerd, hun naam is in het nieuws.”
De claim in Londen kwam pas nadat het incident in het nieuws was, een ruim uur na het gebeurde, met al online circulerend cctv-beeld. Eerdere claims deed HAYI met originele bodycam-achtige beelden, vaak kort na de daad, meestal midden in de nacht.
Toch betekent de opeising wel iets, volgens Lanchès: de retoriek wordt gewelddadiger. De eerste video’s in maart waren heel zakelijk, met informatie over de locatie van de aanslag. Daarna, bij aanslagen op de Joodse school en het WTC in Amsterdam, gaven ze een uitleg: het was een strijd tegen zionisme. De laatste drie of vier aanslagen, zegt Lanchès, voorzien ze van islamistische componenten, een dreigement met het gebruik van radioactieve stoffen. „Bij een aanval in München schreven ze: dit was midden in de nacht, maar het had ook overdag kunnen plaatsvinden.”
Deze toon en reeks aanslagen, weet Lanchès van eerdere onderzoeken, kan terrorisme inspireren, geradicaliseerde mensen net het laatste zetje geven.
Belgische militairen houden de wacht bij een synagoge in Antwerpen.
De wat ongrijpbare reeks acties wordt in verband gebracht met het Iraanse regime. Al is er geen smoking gun, er lijkt ook geen twijfel. De Franse anti-terrorismediensten schrijven dat de beweging „gevormd lijkt om de Iraanse overheid te ondersteunen tegen de VS, Israël en hun bondgenoten sinds het Amerikaans-Israëlische offensief in Iran”.
HAYI verscheen pas online na het begin van dat offensief. De onderzoekers van het ICCT vermoeden dat het geen nieuwe groep is, maar een front voor bestaande operaties. Een goedkope en relatief makkelijk te ontkennen manier om te destabiliseren.
Het is niet nieuw dat Iran politiek geweld uitvoert in Europa, vertelt Kacper Rekawek, onderzoeker bij het ICCT. Dat gebeurt al jaren. Iran heeft een draaiboek, een lange arm die al decennia politieke tegenstanders in het buitenland onder de duim houdt.
De Amerikaanse terrorismeonderzoeker Matthew Levitt, vertelt Rekawek, bracht 98 incidenten in kaart vanaf de Iraanse revolutie in 1979 tot 2021, aan de hand van openbare rechtbankverslagen, rapporten en persberichten. Het ging om moord(pogingen) op individuen, aanvallen gericht op groepen van dissidenten of buitenlandse ambassades, mensen die ontvoerd werden en tegen hun wil naar Iran gebracht, en surveillance waarmee informatie voor zulke operaties werd verzameld.
Het nieuwe is: het gaat hier veelal niet om dissidenten of directe tegenstanders van het regime, dit is asymmetrische oorlogvoering. Israël valt Iran aan, Iran valt de Joodse gemeenschap aan. De slachtoffers lijken afgezien van hun identiteit willekeurig.
Le Monde reconstrueerde een door HAYI geclaimde verijdelde aanslag bij de Bank of America in Parijs. De verdachten, drie tieners en een 21-jarige, wisten niet van wie ze de opdracht precies kregen. Ze hadden contact met een figuur dat zich ‘Le Grand‘ noemde op Snapchat. Eén van de verdachten, een zeventienjarige jongen, had de opdracht aangenomen in een Snapchatkanaal waar hij ook wel eens inging op drugskoerieropdrachten.
Die werkwijze, jongeren online rekruteren, is niet specifiek Iraans, maar een breder fenomeen, vertelt Bart Schuurman, hoogleraar Politiek Geweld en Terrorisme aan de Universiteit Leiden. Ook in Nederland worden jongeren eenvoudig geronseld via Snapchat.
Crime as a service heeft operationele voordelen, zegt hij: het is vaak goedkoper dan iemand met wie je echt een band onderhoudt, het zijn mensen die weinig over jou weten en daarom weinig informatie kunnen delen als ze gearresteerd worden. En in sommige gevallen kun je dat ook nauwelijks te weten komen. Maar in het geval van Russische operaties, die Schuurman onderzocht, als je gevraagd wordt om in een warenhuis specifiek Oekraïense producten in brand te steken, kun je een sterk vermoeden hebben.