In Duitsland verloopt herdenken fundamenteel anders: daar ligt de nadruk meer op voortdurende reflectie op schuld en de doorwerking van het verleden in het heden. Dat kan een aanvullend perspectief bieden als wij stilstaan bij de oorlogsslachtoffers.
‘Het is genetisch, je hebt het gewoon.’
Voor de Duitse Sabine van der Velpen (59) is de Nationale Dodenherdenking op 4 mei een ongemakkelijk moment. Ze woont sinds 1979 in Nederland en vertelde in een NOS-interview dat ze vooral in het begin worstelde met haar gevoelens. Dat interview is mij altijd bijgebleven, omdat het iets blootlegt wat we in Nederland zelden expliciet benoemen: schuldgevoelens houden zich niet aan landsgrenzen of generaties.
Ik ben leraar Duits en begin mei bespreek ik met mijn leerlingen de Dodenherdenking. Dat verloopt meestal vrij nuchter. Ze weten wat 4 mei is, kennen de rituelen en begrijpen waarom die belangrijk zijn. Toch merk ik dat het gesprek pas echt op gang komt wanneer je het perspectief verschuift. Hoe beleef je deze dag als Duitser?
Over de auteur
Hilco Elshout is docent Duits bij Libréon (Newmancollege) in Breda.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Dan wordt duidelijk hoe weinig vanzelfsprekend dat voor leerlingen is. Veel Nederlandse jongeren hebben nauwelijks een beeld van hoe de oorlog en vooral de verwerking daarvan in Duitsland doorwerken. Dat is op zichzelf niet vreemd: de Nederlandse Dodenherdenking is sterk ingebed in een nationale herinneringscultuur binnen een duidelijk historisch kader dat nauw verbonden is met de Duitse bezetting. Die focus is begrijpelijk, maar maakt het perspectief ook relatief gesloten.
In Duitsland verloopt herdenken fundamenteel anders: daar ligt de nadruk meer op voortdurende reflectie op schuld, verantwoordelijkheid en de doorwerking van het verleden in het heden.
Dit wezenlijke verschil in perspectief probeer ik in mijn eigen onderwijs voelbaar te maken door verhalen en ervaringen centraal te stellen die het perspectief van leerlingen daadwerkelijk verschuiven. Zo behandel ik fragmenten uit een roman, waarin een Duitse hoofdpersoon voor het eerst de Nederlandse Dodenherdenking meemaakt en niet goed weet hoe ze zich moet verhouden tot die plotselinge collectieve stilte. Niet uit onwil, maar omdat het geen onderdeel is van haar referentiekader.
Dat soort momenten laten zien dat herdenken geen universeel gedeeld ritueel is, maar cultureel gevormd wordt.
Zowel in Nederland als in Duitsland is de manier van herdenken veranderd: minder zwart-wit, meer aandacht voor nuance en historische complexiteit. Zeker onder jongere generaties zie je een verschuiving: Duitsers van nu worden in Nederland niet meer gezien als daders, maar wel als dragers van een herinneringscultuur die actief wordt voortgezet. Op lokaal niveau, vooral in grensregio’s, zijn gezamenlijke herdenkingen dan ook allang geen uitzondering meer.
Op nationaal niveau is dat anders. De discussie over Duitse aanwezigheid bij de herdenking speelt al sinds de jaren negentig en keert af en toe terug in het publieke debat. Toch leidt dat zelden tot structurele verandering in de manier waarop de herdenking wordt vormgegeven. Blijkbaar wordt die aanwezigheid nog steeds ervaren als iets wat moeilijk past binnen het bestaande nationale kader van 4 mei.
Dat is op zichzelf begrijpelijk, omdat de herdenking een sterk emotioneel en historisch geladen karakter heeft. Tegelijkertijd is het ook een gemiste kans om het gesprek over het gedeelde verleden explicieter te voeren.
Er zijn bovendien voorbeelden waaruit blijkt dat zo’n verbreding goed mogelijk is. Toen Joachim Gauck in 2012 in Breda sprak over Duitse verantwoordelijkheid, werd dat in Nederland serieus en respectvol ontvangen. Ook de 5 mei-lezing van Angela Merkel tijdens de coronajaren werd niet als storend ervaren, maar juist als betekenisvol en passend bij het moment.
Dat maakt het des te opvallender dat 4 mei zelf relatief gesloten blijft. Volgens het Nationaal Comité 4 en 5 Mei draait herdenken immers niet alleen om terugkijken, maar ook om reflectie en verbinding. Als dat meer is dan een formulering, ligt het voor de hand om die verbinding niet uitsluitend binnen Nederland te zoeken, maar ook daarbuiten.
Misschien hoeft dat niet groot of symbolisch zwaar te zijn. Nodig eens een Duitse spreker uit op 4 mei. Iemand die kan verwoorden wat het betekent om met deze geschiedenis te leven – niet als dader, maar als erfgenaam. Iemand die kan laten zien hoe deze geschiedenis in Duitsland wordt beleefd, niet als tegenstem, maar als aanvullend perspectief.
Dat verandert de herdenking niet. Maar het maakt wel zichtbaar dat dezelfde geschiedenis verschillende betekenissen kan hebben, en dat het de moeite waard is om die naast elkaar te laten bestaan.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant