Carlos Barrera | Hoogleraar journalistiek De eerste editie van de Spaanse krant El País verscheen een halfjaar na de dood van dictator Franco. Voor het eerst kon een landelijk dagblad een pro-democratische en centrumlinkse visie innemen. Daarmee werd de krant een „symbool van het nieuwe Spanje”.
Journalisten en fotografen lezen de editie van El País in de nacht van de mislukte staatsgreep in Spanje in februari 1981.
Op de voorpagina van de eerste editie van de Spaanse krant El País, die maandag precies vijftig jaar geleden verscheen, werd de koers van de krant duidelijk neergezet: het hoofdartikel ging over het belang van legalisering van politieke partijen, daarnaast stond een kritisch redactioneel commentaar over de toenmalige politieke hervormingen. De pro-democratische visie spatte daarmee van de voorpagina af.
Een krant die democratische waarden nastreeft doet nu geen wenkbrauwen fronsen, maar dat was destijds anders. El País was de eerste landelijke krant die werd opgericht na de dood van de fascistische dictator Francisco Franco in 1975 – die het land bijna veertig jaar bestuurde – en daarmee de eerste met een openlijk pro-democratisch standpunt. „Je kunt niet spreken over de democratische transitie van Spanje zonder El País te noemen”, zegt de Spaanse hoogleraar journalistiek Carlos Barrera, verbonden aan de Universiteit van Navarra.
Toch ontstond de krant wel vanuit de kringen van Franco, legt Barrera uit. „Een groep intellectuelen, journalisten, uitgevers en een hervormingsgezinde politicus richtte in 1972 uitgeverij Prisa op, met het doel El País op te richten.” Ze zagen de krant als een manier om de publieke opinie te beïnvloeden om hervormingen binnen het franquisme te bepleiten, maar slaagden daar niet in omdat het ministerie van Informatie pas in september 1975 toestemming gaf om de krant uit te geven. Dat was twee maanden voor de dood van Franco.
„Omdat de uitgeverij al bestond, konden ze na de toestemming snel opstarten. Slechts een paar maanden later, op 4 mei 1976, publiceerden ze de eerste editie. Dat El País de eerste titel was die verscheen na het overlijden van Franco, draagt bij aan het succesverhaal. De oprichters presenteerden de krant als een symbool van het nieuwe Spanje. Ook bereikten ze met hun centrumlinkse en pro-democratische standpunt een publiek dat niet door de rechtse media uit het Franco-tijdperk werd bediend.”
„In zes jaar tijd groeide El País uit tot een toonaangevende krant met de grootste invloed op de publieke opinie en de politieke agenda. Er waren ook kranten uit de tijd van de dictatuur of zelfs van daarvoor die zich voegden naar de democratische opvattingen van de overgangsperiode, maar zij bleven toch altijd in zekere zin besmet vanwege hun samenwerking met het dictatoriale bewind. Daar had El País geen last van.”
„Franco was voor velen het grootste obstakel: toen hij overleed ervoeren kranten, tijdschriften en enkele radiozenders al een zekere mate van persvrijheid. Dat werd daarna geformaliseerd. In april 1977 nam de regering een decreet aan dat de vrijheid van meningsuiting garandeerde, dat was nodig om een paar maanden later vrije verkiezingen te kunnen organiseren. En een jaar later werd de persvrijheid verankerd in artikel 20 van de nieuwe grondwet.”
„Daarna kwam het proces van liberalisering van kranten, radio en televisie echt op gang. Er kwamen veel nieuwe titels bij, maar er verdwenen ook media. De transitieperiode in Spanje was ook een tijd van economische problemen, met de nasleep van de oliecrisis. Niet alle titels konden overleven.”
In de jaren negentig bleven drie grote dagbladen over, met een herkenbare ideologische signatuur: het centrumlinkse El País, het conservatieve ABC en het liberale El Mundo. El País bleef altijd de grootste, ook na de klap van de economische crisis in 2008. Tegenwoordig heeft de krant zo’n 400.000 abonnees, waarmee het terug is op het niveau van voor de financiële crisis. Dat aantal abonnees is relatief laag in verhouding tot de Spaanse bevolking van ruim 49 miljoen mensen, maar bijna twee keer zoveel als de andere grote Spaanse kranten.
„De context maakt heel veel uit voor deze vraag. Tijdens de overgang naar democratie kon El País misschien nog enigszins het midden vertegenwoordigen, maar op dit moment van hevige polarisatie is dat niet mogelijk. Je kunt alleen maar links of rechts zijn, er is niet echt een midden in Spanje.”
„De laatste keer dat El País iets meer naar rechts neigde was tijdens de laatste jaren van de conservatieve regering van Mariano Rajoy [premier van 2011-2018], daar was toen veel onenigheid over onder lezers. Die waren niet blij dat hun van origine linkse krant enkele conservatieve beleidsmaatregelen steunde.”
„De digitalisering van de media heeft Spanje veel gebracht. Digitale kranten hebben de afgelopen vijftien jaar een vlucht genomen, waardoor er nu meer stemmen te horen zijn dan voorheen. Van de tien best gelezen kranten zijn er vijf die alleen in digitale vorm verschijnen. Dat brengt een gezonde competitie met zich mee en geeft lezers iets te kiezen, al is het voor de traditionele media een uitdaging om hun verdienmodel hierop af te stemmen.”
„Een grotere uitdaging voor Spaanse media, en voor media wereldwijd, is het herwinnen van vertrouwen van de lezers.” Uit vorig jaar gepubliceerd onderzoek van de Universiteit van Navarra blijkt dat het vertrouwen van de Spanjaarden in de media is gedaald tot 31 procent. Dat is het laagste percentage in het afgelopen decennium en lager dan het internationaal gemiddelde van 40 procent. „Er is een crisis in het vertrouwen in kranten als bemiddelaars tussen mensen en de politieke en economische machten. Dat moeten de media echt veranderen.”