In de twee voorstellingen die Giovanni Brand en Vanja Rukavina voor Theater Na de Dam maken, staat de ontmoeting tussen generaties centraal. ‘De Joegoslavische Burgeroorlog nam ons hele leven in beslag. Mijn ouders wisten niets van 4 mei.’
schrijft voor de Volkskrant over theater.
Op een beroemde, hartverscheurende zwart-witfoto uit 1944 steekt het 9-jarige Nederlandse meisje Settela Steinbach haar hoofd uit een trein, vlak voordat ze naar Auschwitz wordt gedeporteerd. Daar wordt ze een paar maanden later vermoord. Lange tijd werd verondersteld dat ze Joods was, waardoor de foto symbool kwam te staan voor de Jodenvervolging tijdens de Tweede Wereldoorlog. Totdat in de jaren negentig werd ontdekt dat Settela niet Joods was, maar Sinti, en met haar familie in een woonwagenkamp in Eindhoven woonde.
Volgens theatermaker Giovanni Brand (32), die zelf wortels heeft in de Roma-gemeenschap, had die foto nooit zoveel bekendheid verworven als vanaf het begin duidelijk was dat het om een Sinti-meisje ging. De foto vertelt daarmee niet alleen het verhaal van de genocide op Sinti- en Roma-families tijdens de Tweede Wereldoorlog, maar ook van gemarginaliseerde groepen die nog steeds geen volwaardig deel van de geschiedenis uitmaken. De Roma en de Sinti zijn ‘de vergeten stemmen van de Tweede Wereldoorlog’, zegt hij.
Daarover gaat zijn nieuwe voorstelling (R)oma Courage, te zien tijdens de landelijke theatermanifestatie Theater Na de Dam, waarin aansluitend op de dodenherdenking in uiteenlopende voorstellingen wordt gereflecteerd op de Tweede Wereldoorlog.
Brand maakte een rigoureuze bewerking van Bertolt Brechts anti-oorlogsklassieker Moeder Courage en haar kinderen uit 1939, over een moeder die als handelaar probeert te overleven in oorlogsgebied. ‘Brechts stuk gaat volgens mij heel duidelijk over een Roma-vrouw, maar dat wordt nergens expliciet benoemd. Dat zie je vaak: op het moment dat ze negatief in beeld worden gebracht, wordt de Roma-afkomst benoemd, maar gaat het om een sterke vrouw die voor zichzelf opkomt en probeert zich staande te houden te midden van geweld, mag ze ineens niet de Roma-moeder zijn.’
Dat moest anders, vond hij. ‘Ik ging nadenken over de vraag: wie zijn de Moeder Courages van deze tijd, wie verdient er nu aan oorlogen? Ik kwam uit op oorlogsfotografen: zij begeven zich kriskras door oorlogsgebied, proberen net als Moeder Courage het geweld niet te ontvluchten, maar juist op te zoeken.’
Met dat uitgangspunt schreef hij een compleet nieuwe toneeltekst, waarin een beroemde, gepensioneerde oorlogsfotograaf (Fania Sorel) wordt geïnterviewd over haar Roma-achtergrond, die ze altijd heeft verzwegen. Een fotoreportage die ze lang geleden over de Roma-gemeenschap in Oost-Europa maakte, heeft een ijverige journalist op het spoor gezet.
Ook theatermaker Vanja Rukavina (36) belicht met zijn voorstelling From the Underground tijdens Theater Na de Dam een meer Oost-Europees perspectief op oorlog, vervolging en herdenken. Begin jaren negentig ontvluchtten Rukavina’s ouders met hun 2-jarige zoon hun woonplaats Sarajevo in voormalig Joegoslavië, en kwamen naar Nederland.
Net als Brand hoopt hij de blik op de geschiedenis met zijn voorstelling te verruimen. Oók bij hemzelf, benadrukt hij. ‘Tot voor kort voelde de Tweede Wereldoorlog heel ver weg. Het speelde helemaal geen rol toen ik opgroeide. De Joegoslavische Burgeroorlog nam ons hele leven in beslag, logisch natuurlijk. Mijn ouders wisten niets van 4 mei. Een paar jaar geleden was ik met een groepje collega-acteurs en vergat ik de twee minuten stilte. Iedereen viel stil, maar ik praatte gewoon door.’
In From the Underground onderzoekt hij het verband tussen de Balkanoorlog en de Tweede Wereldoorlog. Onder het geweld tijdens de Duitse bezetting werden spanningen blootgelegd die uiteindelijk leidden tot het uiteenvallen van Joegoslavië in de jaren negentig.
‘Het idee: hoe zou het zijn als iemand die, net zoals ik, naar Nederland gevlucht is voor de Joegoslavische Burgeroorlog, in gesprek gaat met iemand die binnen Joegoslavië op de vlucht was tijdens de Tweede Wereldoorlog? Wat wil je van elkaar weten en wat niet, wat kunnen ze van elkaar leren?’
Rukavina refereert onder meer aan de film Walter Defends Sarajevo uit 1972, een van de meest bekeken films over de Tweede Wereldoorlog. Ongeveer 500 miljoen mensen hebben de film gezien, zegt hij in de voorstelling. ‘Dat is een stuk meer dan bijvoorbeeld de 400 miljoen kijkers voor Saving Private Ryan. Hoe kán het dan toch dat bijna niemand in het hele Westen ooit van de film gehoord heeft?’
Volgens Brand wordt de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog vaak nog te eenzijdig verteld: ‘In geschiedenisboeken staat altijd expliciet hoeveel Joden er zijn vermoord tijdens de oorlog. Daarna volgt hooguit een opsomming van andere gemarginaliseerde groepen, waaronder de Roma dan staan.’
Rukavina: ‘Ik vind het ook logisch dat je op de ene plek in de wereld minder weet over een andere plek op de wereld. Hoe verder iets geografisch van je vandaan is, hoe verder het van je afstaat. In de voorstelling voer ik een Chinese acteur op, die uitlegt dat de tekens voor China ‘het midden van de wereld’ betekenen. Iedereen doet dat.’
In beide voorstellingen speelt de ontmoeting tussen generaties een grote rol. Brand: ‘In de Roma-gemeenschap vindt een opvallende verschuiving plaats. Ik denk dat de generatie voor mij erg bezig was met de toekomst, en daarbij soms hun afkomst verbloemden, ook omdat ze bang waren dat ze erop aangekeken werden. Mijn generatie wil eerst naar het verleden kijken voordat we ons met de toekomst kunnen bezighouden. Wij bekennen kleur en gaan staan voor de Roma-geschiedenis.’
Voor beiden is hun voorstelling een manier om hun plek in de geschiedenis te bevechten. Rukavina: ‘Ik realiseer me nu, als relatieve 4-meibeginneling, dat de dodenherdenking net zoveel met het verleden als met het nu te maken heeft. Dat is mooi en eng tegelijk.’
From the Underground en (R)oma Courage zijn te zien tijdens Theater Na de Dam, 4 mei, 21.00 uur.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant
