Niet eerder in de afgelopen tachtig jaar stond onze nationale veiligheid zó onder druk als nu, volgens het jaarverslag van de AIVD over 2025. Er is een veelvoud aan dreigingen van buitenaf en van binnenuit. Maar wat in het oog springt, is de hybridisering van dreigingen: ideologieën vervlechten zich, de grens tussen offline en online wordt steeds diffuser, en het onderscheid tussen statelijke en niet-statelijke actoren vervaagt.
Al enkele jaren geleden waarschuwde FBI-directeur Christopher Wray voor zogenaamd ‘salad bar’-extremisme, waarbij individuen een eigen geloofssysteem samenstellen op basis van – soms tegenstrijdige – fluïde ideologieën. Dit kan een combinatie zijn van jihadisme, rechtsextremisme en elementen uit complottheorieën. Een goed voorbeeld van deze vermenging is ecofascisme. Waar klimaatactivisme vaak wordt geassocieerd met ‘linkse’ bewegingen zoals Extinction Rebellion of Greenpeace, laat ecofascisme juist zien hoe milieuthema’s worden verweven met rechtsextremistisch gedachtegoed.
De aanslagen op de moskee in Christchurch en de supermarkt in El Paso illustreren hoe klimaatargumenten worden gekoppeld aan racistische en anti-immigratie-ideologieën. Beperkte grondstoffen, overbevolking en klimaatverandering worden daarbij gebruikt als rechtvaardiging om migratie tegen te gaan, zowel in retoriek als in geweld.
Over de auteur
Tanya Mehra is terrorismedeskundige en associate fellow bij het International Centre for Counter-Terrorism in Den Haag. In de maand mei is zij gastcolumnist op volkskrant.nl/opinie.
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier meer over ons beleid.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Meer recent putten personen uit uiteenlopende subculturen, zoals de incel-beweging, de manosphere en nihilistische denkbeelden, en bouwen zo hun eigen ideologische mix, vaak ingegeven door persoonlijke grieven. Deze verdere versplintering en vermenging van ideologieën maakt het moeilijker om radicalisering tijdig te signaleren en daarop te handelen.
Deze ideologische vervlechting speelt zich steeds vaker online af. Terroristische groeperingen zoals IS en al-Qaida zijn al jaren actief in de digitale ruimte en produceren steeds meer content, al dan niet met behulp van AI, gericht op specifieke doelgroepen. Ook extreemrechtse groepen zijn bedreven in het maken en verspreiden van online propaganda.
Daarnaast ontstaan er steeds meer losse netwerken die uitsluitend online bestaan, zonder fysieke organisatie. Terrorgram Collective is zo’n neofascistisch netwerk dat via Telegramkanalen extreemrechts gedachtegoed verheerlijkt, aanzet tot geweld en manifesten verspreidt. Het functioneert vooral als een communicatieplatform. Inmiddels is Terrorgram in Canada, het VK en de VS op de sanctielijst voor terrorisme geplaatst.
Onlangs werd in Canada een man veroordeeld tot twintig jaar gevangenisstraf voor het produceren van propaganda en het aanzetten tot geweld. Opmerkelijk is echter dat er tot nu toe geen vervolgingen zijn geweest voor lidmaatschap van Terrorgram zelf. In tegenstelling tot meer traditionele terroristische organisaties is dit een gedecentraliseerd netwerk zonder hiërarchische structuur, leiderschap of herkenbare toetredingshandelingen, zoals het afleggen van een eed.
Juist die online dimensie roept fundamentele vragen op: wanneer is iemand lid? Is aanmelden op een online kanaal voldoende, of het delen van een bericht? Kortom, fluïde online netwerken maken het steeds lastiger om begrippen als lidmaatschap juridisch af te bakenen.
Diezelfde logica van vervlechting zien we ook op een hoger, statelijk niveau terug. De hybridisering van dreigingen en het vervagen van het onderscheid tussen statelijke en niet-statelijke actoren is een trend die in meerdere landen waarneembaar is. Al decennialang ligt de nadruk bij bestrijding van terrorisme op niet-statelijke actoren, terwijl terrorisme wel degelijk ook door staten aangestuurd of gefaciliteerd kan worden tegen burgers.
Omdat staten een geweldsmonopolie hebben, is terrorisme door statelijke actoren voor veel landen onbespreekbaar, wat mede verklaart waarom er geen internationaal eenduidige definitie van terrorisme bestaat. Door deze benadering is er weinig aandacht voor hoe staten – zelf of via zogeheten proxies: terroristische organisaties of criminele netwerken – burgers terroriseren of het politieke discours beïnvloeden. In de afgelopen jaren maakt Rusland steeds meer gebruik van lokale criminelen, soms rechtsextremisten of zelfs jongeren voor politieke doeleinden in Europa.
Het inzetten van dergelijke ‘wegwerpagenten’ is een bewuste tactiek om directe betrokkenheid van de Russische staat te verhullen. De verwevenheid van criminele netwerken en statelijke actoren draagt bij aan hybridisering van dreigingen. Het ronselen van jongeren om ‘op bestelling’ geweldsmisdrijven te plegen, waarbij de criminelen zelf buiten schot blijven, komt ook steeds vaker voor in de georganiseerde misdaad. Onlangs kwam Europol met alarmerende cijfers voor dit fenomeen: 280 aanhoudingen in het afgelopen jaar.
De acties zelf – variërend van plegen van terroristische aanslagen, sabotage en spionage tot cyberaanvallen – zijn vaak amateuristisch en niet altijd succesvol. Maar het doel is vaak al bereikt: het creëren van onrust, onzekerheid en ambiguïteit, en het misbruiken van de beperkte capaciteit van tegenstanders om op al deze dreigingen tegelijk te reageren.
De hybridisering van dreigingen laat zien dat klassieke scheidslijnen tussen online en offline, tussen ideologische en niet-ideologische motieven en tussen statelijke en niet-statelijke actoren steeds minder houdbaar zijn. Die vervaging maakt het dreigingsbeeld niet alleen complexer, maar ook moeilijker te duiden, en vraagt om een bredere, interdisciplinaire benadering.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant