Volgens kunstcriticus Joyce Roodnat is het moederschap zo’n boeiend thema, omdat het beeld ervan door de tijd heen sterk fluctueert.
Joyce Roodnat (70) had nooit een sterke kinderwens. Totdat ze op haar 31ste in Cannes Raising Arizona (1987) van Joel en Ethan Coen zag. „Die film zit vol baby’s. Het overviel me compleet. Daarna zag ik overal kinderwagens.” Het was in de jaren negentig niet gebruikelijk om als ambitieuze vrouwelijke kunstjournalist een kind te krijgen, zegt ze. Toen ze, niet lang na Raising Arizona, zwanger was, vertelde ze dat trots op de redactie. „Er viel een stilte. ‘Wat moedig’, fluisterde een vrouwelijke collega.”
Eenmaal moeder genoot ze volop. En bleek het moederschap prima met haar carrière te combineren, mede dankzij haar partner. „Wij deden het echt samen. Dat scheelt natuurlijk alles”, zegt Roodnat. Moederschap werd een terugkerend thema in haar columns, recensies en essays. In haar boek Met moeder mee (2022) loopt ze routes door Amsterdam die ze vroeger altijd met haar moeder liep. Pas tijdens het schrijven realiseerde ze zich hoe zwaar haar moeder het moet hebben gehad als alleenstaande, gescheiden moeder in de jaren zestig. Echtscheiding was in die tijd nog not done. Bovendien kon ze zelden weg van huis om iets voor zichzelf te doen en was er weinig geld.
Het thema moederschap is volgens Roodnat zo boeiend omdat het beeld ervan door de tijd heen sterk fluctueert. „Vroeger werd het weggestopt. Of extreem geïdealiseerd. Neem Maria. Een maagd bovendien. Waar slaat dat op? Toch heeft dit beeld van moederschap de kunsten eeuwenlang beheerst.” Tegenwoordig overheerst het idee dat moederschap vooral zwaar is, ziet ze. Maar dit ligt volgens Roodnat niet aan het moederschap, maar aan de vaders. „Het is zo jammer dat mannen hun rol als vader niet serieus nemen. Ik gun het ze zo. Het ouderschap kan zo leuk zijn.”
Roodnat koos haar tien dierbaarste moeders uit de kunst, die goed het mooie en minder mooie van moederschap laten zien. Een film die hier absoluut níét in slaagt is Hamnet (2025), volgens Roodnat, over Shakespeares vrouw die worstelt met het verlies van haar kind. „Ja, ik weet dat die geregisseerd is door een vrouw, maar in deze film zie je toch echt het moederschap door de male gaze. Te zacht, te mystiek en daarom totaal ongeloofwaardig.”
Joyce Roodnat: „In zijn nummer ‘Mother’ zingt John Lennon: Mother, you had me. But I never had you. I wanted you. But you didn’t want me. So I just got to tell you: goodbye. Moederschap heeft twee kanten: die van de moeder en die van het kind. En net zoals je altijd moeder blijft, blijf je altijd kind. Ook al heeft je moeder je verlaten, en ook al ben je een wereldberoemde zanger, je blijft een kind dat naar zijn moeder verlangt.„Ook een moeder die er niet meer is, blijft moeder. Als je in het hoofd van je kind bestaat, dan besta je. Het nummer doet me denken aan de Italiaanse film Kaos. Daarin ziet de hoofdpersoon zijn overleden moeder op een stoel zitten en zegt: ‘Ik ben niet verdrietig dat je er niet meer bent, maar ik ben verdrietig dat je niet meer aan me kunt denken.’ Ik schiet alweer vol. Omdat ik aan mijn eigen moeder moet denken, die er niet meer is. Toch is ze altijd bij me.”
„Kniertje is een moeder en vissersvrouw uit het toneelstuk Op hoop van zegen uit 1900. Een tijd waarin rijke rederijen vissers de zee opstuurden in wrakke boten, wat ze vaak met de dood moesten bekopen. Het gezin van Kniertje is straatarm, al haar zoons moeten de zee op om geld te verdienen. Maar haar jongste zoon durft de zee niet op. Toch stuurt zij hem weg. ‘Je moet’, zegt ze. En ja hoor, er komt een storm en het schip vergaat. Haar zoon overleeft het niet. Is het haar schuld? Is ze een slechte moeder? Nu zouden we zeggen: er is altijd een keuze, ze had tegen de rederij in opstand kunnen komen. Maar soms voelt het onmogelijk om de heersende macht te bevechten. Kniertje kon het in ieder geval niet en moest het duur bekopen. Uit dit toneelstuk komt dan ook de uitdrukking ‘de vis wordt duur betaald’.”
„Kunstenares Barbara Hepworth werd in haar tijd weggezet als slechte moeder. Ze had een drieling, was alleenstaande moeder, had weinig geld en bracht haar kinderen daarom tijdelijk naar een kindertehuis. Dit was desastreus voor haar reputatie. Maar in haar kunst zie je dat Hepworth heel goed wist wat moederschap inhield en hoeveel het met haar deed. Ze heeft veel beelden gemaakt met het thema moederschap. Dit beeld, Mother and Child, vind ik zo mooi en puur. Moeder en kind zitten aan elkaar vast, maar zijn tegelijk los van elkaar. In de moeder, in haar buik, zit een gat. Dat gat is haar baarmoeder, waar het kind ooit gezeten heeft. En in dat gat past alleen dat kind. Je blijft voor altijd met elkaar verbonden, ook al ben je twee losse vormen.”
„De moeder uit de serie L’amica geniale (De geniale vriendin), naar het boek van Elena Ferrante, is geweldig. En de actrice die haar speelt ook. Ze hinkt, ze is scheel, ze scheldt en ze slaat. Ze heeft altijd kritiek op haar kinderen. Ze is geen moeder die haar kinderen knuffelt of zegt dat ze van hen houdt. Ze weet niet anders. Ze komt uit een achterbuurt in Napels in de jaren 50. Er is geen geld. Ze wordt geslagen door haar man. Maar wat er ook gebeurt en hoe slecht ze het ook hebben, ze zal altijd aan de kant van haar kinderen staan en alles voor ze doen. Of haar kinderen nou een beroemde schrijver worden of bij de maffia gaan, ze steunt hen door dik en dun. Die keiharde solidariteit, dat voel ik zelf als moeder ook. Mocht mijn dochter van het rechte pad raken, dan kom ik alsnog naar de gevangenis met een cake met een vijl erin verstopt.”
„In de film Saint Omer staat het personage Laurence Coly terecht voor het verdrinken van haar baby. Het verhaal is een moderne versie van Medea, die, nadat ze door haar grote liefde Jason werd verlaten en ingeruild voor een ander, haar kinderen vermoordde. In Saint Omer is de moeder, een immigrante, ook veel kwaad aangedaan. De rechter vraagt: waarom heb je het gedaan? Ze antwoordt: ik weet het niet. En dat vat alles samen. Soms wordt je zoveel kwaad aangedaan dat je het niet meer weet en het kwaad zelfs het moederschap overvleugelt. Als je door een ander, of door de maatschappij, wordt uitgewist, besta je eigenlijk niet meer. Ik voel daarom mee met deze moeders. Je kunt hun vreselijke daden niet begrijpen, maar toch weet je dat wat hen is aangedaan zo erg is, dat het sterker was dan het moederschap. Dat is misschien wel het ergste kwaad dat er bestaat.”
„Nana’s zijn de gigantische, kleurrijke beelden van de Franse beeldhouwster en schilderes Niki de Saint Phalle en zijn over de hele wereld te vinden. De eerste die ik zag, hing aan het plafond van het station in Zürich. Ik werd er meteen vrolijk van. Nana’s zijn krachtige, dansende, blije vrouwen met zachte rondingen, enorme borsten en brede heupen. Ze zijn niet noodzakelijk zwanger, maar zien er wel uit als een soort oervrouw: warm, moederlijk en lijfelijk. En gezellig. Als ik mijn kleinkind uit bed haal, wil ze eerst even lekker tegen me aan zitten. Dan zing ik voor haar. Ik voel haar dan genieten van haar kleine lichaam tegen het mijne. Zo gezellig. Dat belichaamt voor mij de Nana.”
„Moeder Courage is een moeder in een tijd waarin er helemaal geen ruimte is voor het moederschap. Het toneelstuk van Brecht gaat over een alleenstaande moeder die met haar drie kinderen probeert te overleven in een oorlogsgebied. Ze is geen lieve moeder. Ze is snoeihard. Als een van haar kinderen komt te overlijden, lijkt ze er zelfs nauwelijks op te reageren. Maar dat betekent niet dat ze niet om haar kinderen geeft. Dit is wat oorlog doet. En toch, zelfs in oorlogstijd blijf je moeder. Moeder Courage is moeder tegen de klippen op. Het doet me denken aan de moeders in Gaza. Het is onbegrijpelijk hoe die moeders het met hun kinderen volhouden. Maar ze doen het. Ze houden vol voor hun kinderen. Dat vind ik zo sterk. Deze moeders zijn helden.”
„Ook pseudo-moeders horen in deze toptien thuis. Dit soort moeders zijn in films en series zeer geliefd. Mary Poppins is zo’n voorbeeld. Of Maria von Trapp. Of The Nanny. Pseudomoeders zijn eigenlijk de ideale moeder. Of zoals Mary Poppins zelf zegt: „I’m practically perfect in every possible way.” Ze zijn zowel een vriendin als een moeder en beschermer. Ze hebben alle tijd, ze kunnen zich inleven in de kinderen en gaan mee in hun fantasie. Ze zijn streng en toch ontzettend lief. En als het even meezit, maken ze ook nog de vader blij en beginnen ze daar een relatie mee. De pseudo-moeder is perfect. Maar zo is het natuurlijk niet in het echt. Een ‘echte’ moeder kan nooit al deze dingen zijn. Het is het ultieme kinderideaal.”
Julie, Den Haag, 29 februari 1994
„Rineke Dijkstra fotografeerde vrouwen net na hun bevalling. Deze foto van moeder Julie is prachtig. Dit is ook moederschap: geweld. Een bevalling is geweld. Geweld tegen het lichaam. Daar moeten we niet moeilijk of etherisch over doen. Of doen alsof het zo’n mooie ervaring is. Wel is het een oerervaring. Enerzijds zie je op de foto het geweld van een bevalling, anderzijds zie je het onvoorwaardelijke ouderschap dat meteen na een bevalling ontstaat. Kijk maar naar het gezicht en de houding van Julie. Aan alles zie je: ‘van mijn kind blijf je af’. ‘Als je ook maar een vinger uitsteekt naar mijn kind, dan bijt ik hem eraf.’ Het is een instinct. Moederschap kleeft direct aan je.”
„Anna Magnani belichaamt voor mij alles waar het moederschap om draait. De film Bellissima gaat over een moeder in een achterstandswijk die haar dochter aanmeldt voor een filmrol. Het is hun enige kans om uit de armoede te komen. Het meisje is eigenlijk niks bijzonders. Maar voor haar moeder is zij het mooiste meisje dat er bestaat. Ze doet er alles aan om het kind beroemd te krijgen. Eigenlijk is ze helemaal geen leuke moeder: ze buit haar dochter uit. En met succes: ze mag op auditie komen. Tijdens de auditie begint het meisje te huilen en krijgt de jury de slappe lach. Haar moeder ziet dit gebeuren. Maar dan gaat toch de wens van de moeder in vervulling: de jury vindt haar dochter zo grappig dat ze een contract krijgt aangeboden. Haar antwoord? ‘Ik heb haar niet gebaard om door jullie uitgelachen te worden.’ Ze slaat het contract af, ook al was het haar diepste wens. Haar kind, haar ‘bellissima’, laat ze niet uitlachen. Ik moet gelijk weer huilen als ik eraan denk. Dit is het moedergevoel. Als het erop aankomt, kies je voor je kind.”