Antonio José Guzmán en Iva Jankovic | kunstenaarsduo Tijdens de Biënnale van Venetië toont een installatie en performance de vergeten geschiedenis rondom de ontvolking van het Panamakanaal. „Het verhaal is diep in het geheugen van de mensen gegrift, maar dat het hier om etnische zuivering ging, was onbekend.”
Iva Jankovic en Antonio José Guzmán (kunstenaarsduo Messengers of the Sun) werken in Amsterdam en vertegenwoordigen Panama tijdens de Biënnale in Venetië.
Het gebeurde tussen 1913 en 1916: een door de Verenigde Staten geleide Panamakanaal-commissie besloot dat zo’n 40.000 mensen in de steden rondom het kanaal moesten vertrekken. Het 81 kilometer lange Panamakanaal dat de Caraïbische Zee met de Grote Oceaan verbindt, was af en de Amerikanen bepaalden de toekomst van dat gebied. De gedwongen verplaatsing van de bewoners ging de geschiedenisboeken in als: noodgedwongen door „overstromingen van het Gatúnmeer”.
Wat er daadwerkelijk gebeurde was dat de gebieden ontdaan moesten worden van de oorspronkelijke mix van bewoners, opdat een Noord-Amerikaanse wereld gecreëerd kon worden. Deze ‘geschiedenis van ontvolking’ was lang vergeten, maar werd in 2019 opgerakeld door historicus Marixa Lasso in haar boek Erased: The Untold Story of the Panama Canal. „Het verhaal van de ontvolking van een gebied”, zoals zij het noemde in het boek, „is de geschiedenis van politieke – en niet van technische – beslissingen”.
Hoewel het Panamakanaal in 1999 door de VS is teruggegeven, is de eigendomskwestie van het kanaal in de tweede termijn van president Donald Trump opnieuw onderwerp van discussie. Het Panamakanaal moet weer in handen van de VS komen, vindt hij. Het verhaal van toe-eigening, ontheemding en kolonisatie dat Lasso naar boven haalde, staat centraal in het Panamese paviljoen tijdens de 61ste editie van de Biënnale van Venetië, die deze week begint.
Daar tonen de in Amsterdam werkende kunstenaars Antonio José Guzmán en Iva Jankovic – samen bekend als het kunstenaarsduo Messengers of the Sun – hun installatie en performance Tropical Hyperstition. „We vertellen daar het verhaal van het fictieve personage Armando Jackson. Hij leefde in een van de gemeenschappen die ontheemd raakten tijdens de aanleg van het Panamakanaal en de oprichting van de Kanaalzone, de enclave die door de Verenigde Staten werd bestuurd”, vertelt Guzmán.
Terwijl het geschiedeniswerk van Lasso de basis is, heeft Guzmán er ook persoonlijke herinneringen aan. Toen hij als kind nog in Panama woonde, moest hij zijn paspoort laten zien wanneer hij naar het strand wilde. „Het Panamakanaal en die zone eromheen was een enclave zoals Gibraltar zal ik maar zeggen. Je kwam terecht in een land met alleen maar witte Amerikanen (zonians) en Amerikaanse militairen. Alsof je in Noord-Amerika was, maar dan in eigen land. Er werd alleen Engels gesproken, de winkels verkochten Amerikaanse producten.”
Op school had hij wel les gehad over het Panamakanaal, daar leerde hij dat iedereen was weggetrokken vanwege de overstromingen. „Dat verhaal is diep in het geheugen van de mensen gegrift, maar dat het hier om etnische zuivering ging, was onbekend.”
„De verhalen werden toegedekt”, vult Jankovic aan. „Weinig mensen weten wat er is gebeurd, en vooral waarom. In 1914 was er een bijeenkomst waarbij de Amerikaanse arts William C. Gorgas aanwezig was, die tijdens de bouw van het Panamakanaal verantwoordelijk was voor de bestrijding van gele koorts via muggencontrole en sanitaire maatregelen. Hem werd gevraagd of de bewoners er konden blijven wonen. Hij zei: ‘Het gebied kon bewoonbaar worden gemaakt mits strikte hygiënische controle werd toegepast. Wat veiligheidsredenen betreft zie ik geen probleem. Iedereen kan hier blijven.’ Daar dachten de Noord-Amerikanen anders over en iedereen die niet wit was, moest weg, zelfs de mensen die aan het kanaal hadden mee gegraven.”
De aanleg van het Panama Kanaal.
Guzmán: „De enclave is altijd een onderwerp geweest in de politiek van Panama, en ook het Noord-Amerikaanse kolonialisme. Alleen is het verhaal over de gentrificatie en de reden waarom niet bekend. Met Trump kwam er weer veel geschiedenis naar boven, niet alleen toen hij het Kanaal wilde claimen, maar ook toen Venezuela werd binnengevallen en president Nicolás Maduro werd opgepakt. Goed, Trump is nu bezig met Iran, maar hij wil het nog steeds hebben. Niet voor niets stuurde Panama vorige maand vertegenwoordigers naar de bijeenkomst op Mar-a-Lago waar het weer over het Panamakanaal ging. De geschiedenis van de verloren steden staan symbool voor wat er gaande is.”
Jankovic: „We maken gebruik van archiefbeelden, textiel, en transformeren een hangmat tot een symbool van toevlucht. We hangen de hangmat niet op zoals die altijd gebruikt wordt, maar bijna als een soort beeld. De hangmat, die centraal staat in de opstelling en twintig meter lang is, staat symbool voor de geschiedenissen van inheemse tradities, Afro-Caribische migratie en Panamese nationaliteit. Over textiel en de rol die vrouwen hadden is inmiddels wel genoeg gezegd. Waar het ons om gaat is de kracht van textiel die in veel beschavingen werd gebruikt voor communicatie door de symbolen die erin verweven zaten en de verhalen die er aan verbonden waren”.
Guzmán: „Hangmatten zijn daar een onderdeel van. De Spanjaarden verboden de hangmat toen ze deze gebieden gekoloniseerd hadden, omdat ze die associeerden met luiheid. Dat we de hangmat centraal stellen, is een vorm van dekolonisatie.”
Guzmán: „Panama is een land waar cultuur overleeft, maar waar mensen hun herinneringen voortdurend wissen, alsof het cassettebandjes zijn. Dat realiseerde ik me pas toen we met dit project bezig waren. Iedereen sprak over het nieuwe onderzoek rondom de ontvolking van de enclaves, maar nu zie je overal weer foto’s op Instagram, verhalen over de overstromingen, kanaalvaart over de steden die overstroomd zouden zijn.”
Jankovic: „Er zijn rondleidingen waarin je op zoek kan gaan naar de verdronken steden, je kan er duiken om te kijken of je een stad kan vinden. Het is alsof een cassette wordt gewist, zonder dat het nieuwe verhaal vastgelegd wordt. Wat dat betreft hebben we veel werk te verrichten als deze installatie naar Panamastad gaat om tentoongesteld te worden in het Museo del Canal.”
In de opstelling staat deze twintig meter lange hangmat „symbool voor de geschiedenissen van inheemse tradities, Afro-Caribische migratie en Panamese nationaliteit”, vertelt Jankovic.
Guzmán: „Ja, kunst speelt sinds een jaar of vijf een steeds grotere rol, er zijn ook meer kunstbeurzen. Dat is deels omdat er geld mee te verdienen is, en omdat je er toeristen mee aantrekt. Maar ik denk ook dat identiteit steeds belangrijk wordt, en daar mikt het Museo del Canal ook op. Op de bewustwording van je eigen identiteit, en dat hopen we aan te vullen met onze expositie over de verdwenen steden volgend jaar daar.”
Guzmán: „Vorig jaar was ik in Panama-stadmet de kinderen en ik dacht: oké, wat gaat er gebeuren? Worden we net als in 1989 gebombardeerd? Toen verwachtte niemand dat. [Dictator] Manuel Noriega liep gewoon over straat zonder lijfwacht en at een mango. Toen bombardeerden de Amerikanen de stad en pakten Noriega op. Dus dat leek me een scenario dat weer denkbaar was. Mijn familie is veilig, maar je hebt geen idee welke afspraken er zijn gemaakt, wat er met het kanaal gaat gebeuren en of er bombardementen gaan komen. Het gaat niet om de havens, het gaat om de invloedsfeer. Dus de vraag is of ze weer Amerikaanse militairen gaan stationeren, dat voelt alsof ze weer de macht gaan overnemen en geschiedenissen zich gaan herhalen.”
De installatie in het paviljoen.
De Biennale van Venetië vindt plaats van 9 mei t/m 22 november. Het paviljoen van Panama is te vinden in Tesa 42 Arsenale. Info: culturalee.art