Olivia Rafetison | Gen Z-activist in Madagaskar Jongeren die tot dan toe vooral waren genegeerd, waren vorig najaar plots het kloppende hart van politieke verandering. Met hun hulp kwam het leger aan de macht. Zes maanden later blijft een beloofde breuk met het oude systeem echter uit. „Er is nog steeds geen verkiezingsdatum. Alles blijft vaag en onduidelijk.”
Demonstranten verzamelden zich in oktober bij het stadhuis van Antananarivo om te luisteren naar een toespraak van een deel van het Malagassische leger, na confrontaties met de ordediensten tijdens protesten tegen president Andry Rajoelina.
Voor Olivia Rafetison voelde het eind september aanvankelijk als opluchting. Wekenlang was de door Gen Z gedragen protestbeweging in Madagaskar hardhandig aangepakt door de staat. Nu stonden plots gewapende mannen in uniform aan hun zijde op La Place de la Démocratie in Antananarivo, de hoofdstad van het eiland. Het leger had besloten zich aan te sluiten bij hun strijd om de zittende macht en haar leider, president Andry Rajoelina, uit te dagen. „We stonden daar met niets dan onze stemmen”, zegt Rafetison nu. „En met een mondkapje als enige bescherming.”
Rafetison, een van de gezichten van de Gen Z-beweging, herinnert zich de woorden van kolonel Michael Randrianirina. Het leger, zei hij, stond aan de kant van het volk en zou hen steunen tijdens de demonstraties. Die begonnen uit woede over stroomuitval en watertekorten, maar veranderden al snel in een bredere aanklacht tegen corruptie, armoede en een vastgeroeste politieke klasse.
Toen president Rajoelina in oktober onder druk van de protesten uiteindelijk het land ontvluchtte, leek de Gen Z-beweging iets uitzonderlijks te hebben afgedwongen. Jongeren die tot dan toe vooral waren genegeerd, waren plots het kloppende hart van politieke verandering. Maar vandaag voelt Rafetison vooral desillusie. De militairen grepen zelf de macht en beloofden verandering. Zes maanden nadat legerleider Randrianirina zichzelf tot interim-president benoemde, blijft de beloofde breuk met het oude systeem uit: hervormingen blijven achterwege en jongeren worden nauwelijks betrokken bij de politieke heropbouw van het eiland.
„Terwijl we juist hoop hadden dat de nieuwe machthebbers in ieder geval zouden begrijpen waar de jonge generatie om vroeg”, zegt Rafetison, zelf actief in het onderwijs als docent Engels. „Dat we eindelijk vooruit zouden komen met dit land.”
Onder Gen Z-jongeren begint het te dagen dat het momentum van hun beweging mogelijk is misbruikt. Hoewel Randrianirina heeft beloofd binnen twee jaar verkiezingen te organiseren en een snelle stembusgang door het Hooggerechtshof werd gevraagd, ligt er nog geen concrete verkiezingsdatum vast. Jongeren hekelen benoemingen van figuren die zij met de oude elite associëren en zien hoe de strijd tegen corruptie voorlopig vooral de vorm krijgt van symbolische maatregelen, zoals leugendetectortests voor kandidaat-ministers. Het wekt een gevoel van stilstand, waardoor het vertrouwen in de nieuwe machthebbers steeds verder afbrokkelt, zegt Rafetison. „We vragen om eerlijkheid en transparantie. Maar we zien geen concrete stappen. Er is nog steeds geen verkiezingsdatum. Alles blijft vaag en onduidelijk.”
Sinds de machtswisseling valt het leger terug op oude patronen van repressie waartegen de Gen Z-generatie juist in verzet kwam. Half april werden zes jongeren opgepakt, nadat zij hadden opgeroepen tot protest uit onvrede over het trage tempo van hervormingen en het uitblijven van een precieze datum voor de verkiezingen. Twee van hen zitten nog vast vanwege „aantasting van de staatsveiligheid”. Uit een rapport van Amnesty International van half april blijkt dat de Malagassische autoriteiten het maatschappelijk middenveld stevig in hun greep hebben. De mensenrechtenorganisatie spreekt van willekeurige arrestaties en verdwijningen, waarmee een „klimaat van angst” wordt gecreëerd. Het maakt de vraag die boven de Gen Z-beweging hangt des te ongemakkelijker: heeft zij het systeem werkelijk aan het wankelen gebracht, of slechts de deur geopend voor een nieuwe machthebber met dezelfde trekken?
„Aanvankelijk hielden we vast aan de hoop dat deze overgangsregering zou breken met het verleden. Er waren nu eenmaal uitspraken van de president die veel verwachtingen hebben gewekt. De salarissen in de zorg en het onderwijs zouden omhooggaan, studententoelagen in het hoger onderwijs verhoogd. Randrianirina heeft veel beloftes gedaan, maar ze worden niet waargemaakt. Mensen wordt van alles in het vooruitzicht gesteld, maar zien daar niets van terug. Bovendien zijn de stroomtekorten en de waterproblemen nog lang niet verdwenen. Het doet denken aan wat we onder de vorige president zagen.”
„In het begin was de kern van onze beweging heel helder. We wilden een platform zijn, een plek van waaruit we konden opkomen voor de rechten van de Malagassische bevolking. We vragen om gehoord te worden. We worden wel uitgenodigd, we mogen onze ideeën presenteren, documenten indienen, voorstellen overhandigen. Maar daar blijft het bij. Wat we aanreiken, wordt niet gewogen, niet vertaald naar beleid.”
„Toen sommigen binnen de beweging hun ambitie begonnen uit te spreken om zelf macht te verwerven, ontstond er verwarring over de richting die we op moeten als beweging. Sommige mensen wilden zich meteen actief in de regering mengen, minister worden, echt deel uitmaken van het systeem. Terwijl anderen, zoals ik, eerder een rol zagen als tegenmacht om de macht te controleren, om verantwoording te eisen. We moeten vasthouden aan hoe we zijn begonnen.”
„Het klopt dat het in Madagaskar ontzettend moeilijk is om iets te veranderen als je niet ook van binnenuit invloed hebt. Maar volgens mij zijn we op dit moment nog niet klaar om politieke posities binnen in te nemen. In de toekomst wel. Daar moeten we ons op voorbereiden. Sommigen willen zich bij de volgende verkiezingen al kandidaat stellen. Niet alleen nationaal, maar ook op lokaal niveau. Maar door die tegenstelling is de beweging toch wat meer versnipperd geraakt.”
„Veel Malagassiërs houden zich niet echt met politiek bezig, simpelweg omdat ze niet beseffen hoe sterk die hun leven beïnvloedt. Toen wij begonnen te protesteren, zeiden veel mensen: die jongeren vervelen zich, wat ze doen slaat nergens op, het zal toch niets veranderen. Niet uit vijandigheid, maar uit onbegrip. Ze begrijpen niet waarom we doen wat we doen. In delen van Madagaskar weten ze niet eens dat er een nieuwe president is.”
„Binnen de beweging proberen we die kloof te doorbreken. Onze beweging is jong, maar opvallend divers: studenten, mensen uit het onderwijs, de sociale sector. Mensen die midden in de samenleving staan en dagelijks zien waar mensen doorheen gaan. Omdat mijn ouders missionarissen waren, ben ik zelf bijna overal in Madagaskar geweest. Ik heb de problemen van dichtbij gezien. Veel mensen leven van dag tot dag. Er is geen buffer. Geen spaargeld, geen vangnet van de overheid. Een ziek kind, extra schoolkosten: bij veel gezinnen is één tegenslag genoeg om alles te laten instorten.”
„We wíllen spreken namens de Malagassische bevolking, omdat we naast hen staan en hun realiteit kennen. Maar het blijft iets waar we aan blijven werken: contacten leggen in het hele land om een bredere gemeenschap van jongeren op te bouwen, die echt het hele land weerspiegelt. We zijn ons er namelijk heel goed van bewust dat wij hier in de hoofdstad niet automatisch spreken namens het hele land. Onze realiteit is niet die van iedereen. Daarom is die brug slaan zo belangrijk.”
„We hebben als beweging contact met vertegenwoordigers van Gen Z in Nepal en Kenia. We leren van elkaar, vooral van de vraag hoe je protest niet alleen zichtbaar maakt, maar ook vasthoudt nadat het eerste momentum voorbij is. Want dat is precies onze moeilijkheid nu. Naarmate de maanden voorbijgaan, haken ook bij ons mensen af. Sommigen leggen zich neer bij de huidige situatie. Veel jongeren vinden het nog te vroeg om na zes maanden een definitief oordeel te vellen over deze nieuwe leider en pleiten voor geduld. Anderen zijn al tevreden dat de vorige president weg is. Alleen dat voelt voor hen al als een overwinning.”
„Maar voor ons is het werk niet af. De relatieve rust [er zijn voorlopig geen grootschalige protesten meer] van nu is misleidend. Als er niet snel oplossingen komen voor die sociale en economische problemen, kan de mobilisatie opnieuw op gang komen. Als woorden zich blijven opstapelen zonder dat er iets verandert, raakt dat iets fundamenteels. En als de repressie doorgaat, is Madagaskar morgen zo maar weer bereid om op straat te komen.”