40-45, de musical is een voorstelling die duidelijk bedoelt te waarschuwen voor antisemitisme en fascisme. Maar wie met een wetenschappelijke bril naar de musical kijkt, moet concluderen dat de voorstelling juist het tegenovergestelde kan bereiken.
Onlangs bezocht ik 40-45, de musical, een indrukwekkende musical over de Tweede Wereldoorlog die vorig jaar de publieksprijs voor beste musical won en ongekend populair is; in 2025 waren er al meer dan 500 duizend tickets verkocht. Als ik ernaar kijk als theaterbezoeker begrijp ik dat: er wordt sterk in geacteerd, net zo mooi gezongen en er zijn bijzondere speciale effecten. Maar als ik er als wetenschapper op het gebied van discriminatie naar kijk, zijn er kritische noten te kraken.
Zo is er een scène waarin Anton Mussert een speech houdt op een bijeenkomst van de NSB. Er wordt op het podium én tussen het publiek met nazi-vlaggen gezwaaid. Ook wordt een fragment van de in Duitsland verboden film Der Ewige Jude vertoond, met bekende antisemitische complottheorieën en stereotypen. De fascistische scène wordt omlijst met prachtig gezang terwijl de Hitlergroet wordt uitgebracht.
Over de auteur
Hanneke Felten is onderzoeker effectief discriminatie bestrijden bij Movisie.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel
Waarom is dit een probleem? Ten eerste wordt hier een nazistische complottheorie over Joden gedeeld. Onderzoeker Ulrich Ecker en collega’s beschrijven in een artikel in Nature dat het bij het tegengaan van complotdenken belangrijk is te voorkomen dat mensen überhaupt vertrouwd raken met zulke theorieën. Dat betekent dat je ze zo min mogelijk moet verspreiden en herhalen, omdat dat ertoe leidt dat juist de complottheorie blijft hangen.
Hetzelfde geldt voor stereotypen. Of het nu gaat om beelden over Joden, over moslims of over lhbti-personen: het herhalen van stereotypen, zelfs wanneer je deze ontkracht, kan juist averechts werken. Dat onderstreept onderzoek van Gawronski en anderen. In 40-45, de musical krijgen stereotype beelden en complottheorieën over Joden juist ruim baan. Door die bovendien te combineren met aantrekkelijke muziek en wapperende vlaggen ontstaat het risico dat de musical bij antisemitisme eerder een positief gevoel opwekt bij het publiek in plaats van een negatief gevoel.
De makers zullen waarschijnlijk juist hebben willen laten zien dat antisemitisme en fascisme verwerpelijk zijn. Zo tonen ze ook hoe nazi-personages uiteindelijk gebukt gaan onder hun eigen denkbeelden. Toch wringt het juist daar. Joden worden onder meer neergezet als anonieme slachtoffers die hun dood tegemoet gaan. Er is slechts één Joodse hoofdpersoon en hoewel haar rol indrukwekkend is, krijgen we minder inzicht in haar belevingswereld dan in die van de nazi’s.
Verschillende wetenschappelijke onderzoeken, zoals samengebracht in het dossier ‘Wat werkt bij het verminderen van discriminatie’, laten zien dat inleving en empathie met slachtoffers cruciaal zijn om vooroordelen te verminderen. Experts in onderwijs over de Shoah (Holocaust) zoals Ruth-Anne Lenga geven aan dat het risicovol is om beelden te laten zien van de Shoah die dehumaniseren. Het is juist belangrijk om slachtoffers aan het woord te laten. Die kans biedt 40-45, de musical echter nauwelijks. In plaats daarvan ligt de nadruk op het lijden en de worstelingen van de nazi’s.
Wat voor deze musical geldt, geldt net zo goed voor lespakketten, films en publiekscampagnes: het is cruciaal om stereotypen en complottheorieën zo min mogelijk te herhalen en in plaats daarvan de verhalen van slachtoffers centraal te stellen. En dat geldt niet alleen bij de preventie van antisemitisme, maar bij andere vormen van discriminatie zoals moslimdiscriminatie en lhbti-discriminatie. Daarom hoop ik dat de makers van 40-45, de musical zich door deze bijdrage uitgedaagd voelen en bereid zijn hun musical aan te passen, zodat het risico op antisemitisme verkleind wordt.
Nog belangrijker is de hoop dat zij een stap verder gaan. Ik hoop dat de makers zich, juist in de context van herdenken op 4 mei, actief inzetten om met deze productie bij te dragen aan het tegengaan van antisemitisme, racisme en andere vormen van discriminatie – en aan het waarschuwen voor genocide en fascisme.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant