Europese Politieke Gemeenschap Zo’n veertig Europese leiders van binnen en buiten de EU kwamen bijeen in Armenië voor een topontmoeting. De aanwezigheid van de Canadese premier Mark Carney moet Rusland en de Verenigde Staten duidelijk maken dat het Westen nog bestaat.
Op de voorgrond van links naar rechts: de voorzitter van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen, de Canadese premier Mark Carney, NAVO-secretaris-generaal Mark Rutte en de Oekraïense president Volodymyr Zelensky maandag in Jerevan tijdens de achtste top van de Europese Politieke Gemeenschap.
Het werd in Brussel al gekscherend de „NAVO zonder VS” genoemd. De halfjaarlijkse vergadering van leiders uit heel Europa, de Europese Politieke Gemeenschap (EPG), had deze week voor het eerst een niet-Europeaan als gast: Mark Carney, premier van NAVO-bondgenoot Canada, pleitbezorger van de multilaterale orde én uitgesproken criticus van Donald Trump.
António Costa, voorzitter van de Europese Raad, maakte er geen geheim van waarom de Canadees aan mocht schuiven bij het Europese overleg in Armenië. Hij wordt gezien als politieke geestverwant van Europa en bondgenoot in de permanente controverses met het Witte Huis en de strijd met het Kremlin. Costa: ,,In een wereld waarin de chaos toeneemt […] moet Europa aan de frontlinie staan om de internationale op regels gebaseerde ordening, verankerd in het VN Handvest […] te verdedigen. De wereld is niet alleen in toenemende mate instabiel, maar ook multipolair. Die ontwikkeling vereist multipolaire samenwerking om vrede en veiligheid te waarborgen. Op al die niveaus denkt Canada niet alleen hetzelfde, het is ook een partner.”
Op de vergadering werden weinig harde afspraken gemaakt, maar dat is ook niet het belang van de bijeenkomst. De EPG werd na de grootschalige inval van Rusland in Oekraïne opgericht naar een idee van de Franse president Emmanuel Macron. Na de inval drong snel tot EU-leiders door dat de oorlog gevolgen had voor heel Europa en dat het voor de EU belangrijker dan ooit was om niet-EU-landen in Europa aan zich te binden. Het gesprek was belangrijker dan collectieve actie.
Ondanks het gebrek aan direct meetbaar resultaat kwamen de ruim veertig leiders voor de achtste keer bijeen. Het is, zeggen EU-diplomaten, belangrijk voor politici om elkaar te ontmoeten, in grote vergaderingen, maar vooral onderling. De EU-leiders zien elkaar een paar keer per jaar in EU-verband, voor overleg tussen EU-landen en niet EU-landen bestond nog geen platform.
Regeringsleiders gebruiken de EPG ook om in één dag een hele reeks gesprekken te voeren. EU-Commissievoorzitter Ursula von der Leyen sprak bij voorbeeld met de Britse premier Keir Starmer af dat de EU en het VK gaan onderhandelen over Britse deelname aan een nieuw Europees investeringsfonds dat jonge tech-bedrijven zal financieren.
De Oekraïense president Volodymyr Zelensky drukte de Europese collega’s nog eens op het hart Oekraïne te blijven steunen. Hij zette Rusland nog even op zijn nummer. „Rusland heeft aangekondigd dat de parade op 9 mei in Moskou het zonder militair materieel moet stellen. Ze kunnen het zich niet veroorloven – en ze vrezen drones boven het Rode Plein. Dat is veelzeggend. Het laat zien dat ze nu niet sterk zijn.”
In de onderlinge gesprekken zal ongetwijfeld de aanvaring tussen de Amerikaanse president Donald Trump en de Duitse kanselier Friedrich Merz over de oorlog in Iran ter sprake zijn gekomen. Trump trok vrijdag de aandacht met de aankondiging vijfduizend Amerikaanse militairen uit Duitsland terug te trekken en een belofte van zijn voorganger om kruisraketten in Europa te plaatsen niet na te komen. Europeanen hielden er al rekening mee dat VS militairen uit Europa zouden halen, maar waren verbolgen over de plompe aankondiging en de suggestie dat de terugtrekking een straf was voor Duitse kritiek op de oorlog.
NAVO-chef Mark Rutte onderstreepte tegen verslaggevers dat Europese NAVO-partners „de boodschap” van de VS begrepen hebben. De meeste landen laten de VS militaire bases gebruiken voor de oorlog in Iran en een aantal landen laat alvast schepen richting de Straat van Hormuz varen om te assisteren bij een vrije doorvaart, ná afkondiging van een staakt-het-vuren.
Naast groepsfoto en dealmaking is de EPG vooral een podium voor politieke symboliek. De uitnodiging van Carney liet zien dat de bijeenkomst benut wordt om een boodschap te sturen aan de rest van de wereld: het Westen bestaat nog, al liggen Europa en Witte Huis van Donald Trump behoorlijk met elkaar overhoop.
De locatie van de vergaderingen is ook symbolisch. Een keer per jaar is de EPG in een EU-land, de andere keer in een niet EU-land. Zo werd een bijeenkomst in het Verenigd Koninkrijk belegd om te onderstrepen dat, als het om defensie gaat, Londen en Brussel gezamenlijke belangen hebben. Ook was er een top in Moldavië om de bevolking duidelijk te maken dat Europa de pro-Europese (lees: anti-Russische) koers van president Maia Sandu steunt. Het was een heldere boodschap aan het Kremlin: Moldavië hoort bij Europa als de bevolking daarvoor kiest.
Deze keer vlogen de regeringsleiders naar de Armeense hoofdstad Jerevan. Het signaal was ook dit keer duidelijk én gericht aan het Kremlin. Europa is niet van plan de Kaukasus als exclusieve Russische invloedssfeer te behandelen en steunt de pro-Europese koers van de Armeense premier Nikol Pasjinjan.
„Decennialang waren we er enigszins aan gewend geraakt dat Armenië in zekere zin een satellietstaat van Rusland was”, zei Macron in de marge van de vergadering. „Armenië heeft ervoor gekozen zich van deze beperking te bevrijden en zich tot Europa te wenden. We kunnen niet doen alsof dit niet bestaat”.
Deze dinsdag volgt een formele top tussen Armenië en de EU. Daarbij staat economische samenwerking centraal. De EU helpt Armenië ook bij de bestrijding van door Rusland verspreidde anti-Europese propaganda, in de aanloop naar de verkiezingen op zondag 7 juni.