Op het alternatieve Bevrijdingsfestival in Utrecht moet een punkjam-workshop mensen mobiliseren tegen big tech. ‘Het is tijd dat we een beetje gaan rellen.’
is binnenlandverslaggever van de Volkskrant.
Hoe maak je een anti-big-tech-punknummer? Stap één, volgens de handleiding op tafel bij het Vrijhaven Festival in Utrecht: ‘Word BOOS.’ En dus probeert programmamaker Niels Top de deelnemers van zijn workshop op te hitsen, met een powerpointpresentatie genaamd ‘10 redenen waarom big tech überKUT is’.
Een uitgedraaide powerpointpresentie, welteverstaan, want zijn scherm, zegt hij, is gekoloniseerd door techbazen. Letterlijk. Hun portretten hangen naast hem op een oud tv-scherm.
Top steekt van wal: scrollen maakt hem ongelukkig, techbedrijven schenden zijn privacy, AI wordt mensen opgedrongen, mensen die AI trainen worden uitgebuit en techbazen zitten ‘balls deep’ in de Amerikaanse overheid. Hij geeft zijn megafoon aan het publiek, dat daar zijn eigen redenen aan mag toevoegen.
Gejoel. Jeff Bezos, Mark Zuckerberg, Satya Nadella, Tim Cook en Elon Musk vliegen de deur uit – met scherm. Stap één: volbracht.
Met behulp van kunst streeft stichting Setup, organisator van de cursus op het alternatieve Bevrijdingsfestival van broedplaats De Nijverheid, naar een technologiekritische samenleving. Want hoewel tech ieders leven beïnvloedt, zijn er maar weinig mensen die zich actief bemoeien met de manier waarop die technologie wordt ingericht. Het waren vooral de techneuten zelf die de groeiende macht van big tech de afgelopen decennia aan de kaak stelden.
Maar er lijkt een verschuiving plaats te vinden. Sinds de knieval van de grote techbazen voor Donald Trump voelen steeds minder mensen zich senang bij de Amerikaanse techgiganten die het digitale domein beheersen. Zeker sinds de president van de VS liet zien dat hij desgewenst de dienstverlening van die bedrijven aan Europese instellingen kan weigeren (in dit geval die van Microsoft aan rechters van het Internationaal Strafhof in Den Haag), groeit de behoefte aan alternatieven.
Gebruikten in 2024 nog 900 duizend Nederlanders open-sourceberichtenapp Signal, nu zijn dat er 2,3 miljoen. Een petitie tegen de geplande overname van de DigiD-infrastructuur door een Amerikaans bedrijf telt nu ruim 189 duizend handtekeningen. En verschillende initiatieven, zoals Smartphone Vrij Opgroeien, Mei Social Vrij en The Offline Club maken een vuist tegen scrollverslaving. Bijna 5 miljoen Nederlanders overwegen om helemaal met sociale media te stoppen.
Ondanks de groeiende weerstand verandert er in de praktijk nog weinig. Zo steeg het aantal gebruikers van Instagram het afgelopen jaar met 8 procent. Voor WhatsApp was dat 3 procent en op YouTube 4 procent. Bij alle drie is die stijging sterker dan het jaar ervoor. En maar liefst 93 procent van de Signalgebruikers heeft ook (nog) WhatsApp.
Het is ook lastig: gebruikers zijn vaak afhankelijk van platforms, en alternatieven (nu nog) minder toegankelijk. ‘Maar we hebben als gewone mensen heus wel invloed op technologie’, zegt Galiëne van Houten, programmamaker van Setup. ‘Als we maar uit onze slachtofferrol komen. Het is tijd dat we een beetje gaan rellen.’
Punkband Dead Dog Island doet dat voor, met hun nummer Data Dog (‘Peter Thiel, randdebiel!’). Dan gaan de deelnemers in groepjes uiteen. ‘Misschien moeten we een couplet maken over alles wat doodgaat door AI’, oppert Mare Keller (24). Zet punkstem op: ‘BOMENNNN.’ Goed idee, vindt Sanne Lolkema (24), die aanvult: ‘MENSENNN, KUUUUNST, BREIIIIIIN.’
De twee kwamen bij de workshop via groepsgenoot Imme van Beurden (25), die stage liep bij Setup. Meer dan hun omgeving zijn ze geïnteresseerd in technologie en hoe je daarvan loskomt, zeggen ze alle drie. Keller wordt door haar huisgenoten belachelijk gemaakt omdat ze nooit AI gebruikt. Lolkema heeft een flipphone, waarmee ze vrijwel alleen kan bellen en sms’en.
‘Ik heb thuis nog wel een smartphone, maar die maakt me echt geen leuker mens’, zegt ze. ‘Ik wil de conducteur gewoon groeten als die binnenkomt, in plaats van in de trein op mijn telefoon zitten kijken.’
Keller, als de tekst af is: ‘Hang Youth (een Nederlandse punkband, red.) is shaking right now!’ Ze speelt ‘eigenlijk alleen ukelele’, maar durft vandaag de elektrische gitaar aan. Een bandlid van Dead Dog Island doet het haar voor.
Setup houdt kantoor in Zuilen, op het terrein waar het Vrijhaven Festival plaatsvindt. Maar het is niet alleen daarom dat ze vandaag een workshop mogen organiseren, zegt Top: ‘Onvrijheid wordt vandaag de dag vaak gefaciliteerd door technologie.’ Kijk bijvoorbeeld hoe de software van Palantir in de Verenigde Staten wordt ingezet om migranten voor deportaties op te sporen.
Maar het moet niet alleen gaan over de donkere kanten van technologie, vinden ze bij Setup. In hun evenementenruimte heeft de stichting onder meer een Facebookmuseum opgetuigd. ‘Door je voor te stellen dat het er niet meer is, maar in het museum thuishoort, kom je erachter wat je eraan hebt’, zegt Van Houten. ‘En dus ook wat er nodig is om ervan af te komen.’ Naast de expositie staat een rek met rouwkaartjes.
Ook deelnemer Van Beurden vindt het belangrijk oog te houden voor de baten van technologie, en specifiek sociale media, zegt ze: kennis delen, niche-evenementen vinden, contact leggen met gelijkgestemden. ‘Maar dat hoeft niet de hele dag, het is prima om dat alleen thuis te kunnen.’ De workshop heeft haar het laatste zetje gegeven om ook over te stappen op een dumbphone, zegt ze. ‘Verzet begint met schreeuwen in een megafoon.’
Dan begeven de prille punkers zich naar het hoofdpodium, waar ze de rest van het festival hopen aan te steken.
Source: Volkskrant