Het Nederlandse belastingstelsel doet te weinig om de groeiende welvaartsverschillen in de samenleving af te remmen. Soms draagt het zelfs bij aan die verschillen. Vooral de allerrijksten profiteren, zonder dat hen daarbij veel in de weg wordt gelegd.
is chef van de politieke redactie.
Die waarschuwing komt van het Centraal Planbureau, de belangrijkste economische raadgever van het kabinet, in een studie die woensdag is verschenen. Het bureau maant opeenvolgende kabinetten al jaren om werk te maken van een eerlijker verdeling van de welvaart, maar ziet nog weinig signalen dat die waarschuwingen landen. Vooral omdat het rijkste deel van Nederland over veel meer vermogen beschikt dan de rest (en daar ook weer inkomen uit genereert), wordt de verdeling steeds schever.
Dat is ‘op het oog’ niet direct zo, stelt het Planbureau, maar daarom zet het de ontwikkeling op de wat langere termijn op een rij: de reële inkomens van de hoogste 0,01 procent van de inkomensgroepen stegen tussen 2011 en 2019 met ruim 70 procent. De inkomens van de laagste 99 procent zijn in dezelfde periode gemiddeld tussen de 4 en 8 procent gestegen.
Het aandeel van het totale inkomen dat naar de rijkste 1 procent ging, steeg intussen van 12 naar 15 procent. Welvaart is bovendien in hoge mate erfelijk. Vergelijkende cijfers over de verdeling van na 2019 zijn er nog niet, maar in een toelichting zegt het bureau geen aanleiding te zien dat sindsdien het beeld erg is veranderd.
De scheefgroei is een politiek vraagstuk dat uiteindelijk de hele samenleving raakt, waarschuwt het planbureau. ‘Zolang economische verschillen een resultaat zijn van talent, inspanning en ondernemerschap, dragen ze bij aan de welvaart. Als kansen steeds meer worden bepaald door de plek waar de wieg staat, is dat nadelig voor de welvaart. Dit komt doordat een deel van de samenleving dan te weinig mogelijkheden heeft om haar volledige potentieel te bereiken.’
Daarnaast is er het risico van machtsconcentratie. Het meest vermogende deel van het land kan politieke invloed aanwenden om deelbelangen van kleine groepen te dienen in plaats van het algemeen belang. ‘Machtsconcentratie leidt ook tot verminderde economische dynamiek, wat schadelijk is voor de productiviteit.’
Het belastingstelsel doet weinig om de groeiende verschillen af te remmen, concludeert de studie. ‘In de periode 2011-2019 was de gemiddelde belastingdruk van de allerhoogste inkomens zo’n 28 procent. Dat is lager dan voor midden- en hoge inkomens, voor wie de gemiddelde belastingdruk tussen de 30 en 35 procent ligt.’
Op papier is het belastingstelsel progressief, in de praktijk betalen de hoogste inkomens relatief weinig belasting. Dat komt vooral door de mogelijkheden om hun vermogen onder te brengen in een bv, waardoor een deel van de belastingheffing langdurig kan worden uitgesteld. Daarnaast kan vermogen in een bv door de huidige belastingregels soms meer opleveren dan wanneer het in box 3 zit, waar voor de meeste mensen belasting op hun vermogen wordt geheven.
Het belastingstelsel zou een deel van de concentratie van vermogens aan de top kunnen afremmen door gerichte inzet van erf- en schenkbelasting. Het CPB wijst echter op ‘ruime vrijstellingen waardoor dit slechts in beperkte mate gebeurt’.
De oproep van het Planbureau raakt aan een hoogst actueel politiek debat. Het kabinet-Jetten koos er in het regeerakkoord voor het benodigde geld voor de investeringen in defensie, woningbouw, natuurbeleid, het onderwijs en de asielopvang vooral op te halen met bezuinigingen op de zorg en de sociale zekerheid en een verhoging van de inkomstenbelasting. Grote vermogens en aanzienlijke bedrijfswinsten blijven grotendeels buiten schot.
Nu in de Tweede Kamer de voorgenomen bezuinigingen vrijwel allemaal zijn afgeschoten, moet het kabinet op zoek naar alternatieve financiering die wel op steun van een deel van de oppositie kan rekenen. Partijen als Progressief Nederland en de ChristenUnie, waarmee waarschijnlijk zaken moeten worden gedaan, zijn juist wel voor progressievere belastingheffing op vermogen en winst. Dat geldt ook voor regeringspartij D66.
Luister ook naar onze politieke podcast ‘De kamer van Klok’:
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant