Joden zijn, net als alle bevolkingsgroepen, politiek verdeeld. Maar die pluriformiteit ontbreekt in het debat over antisemitisme. ‘Ze gebruiken Joden als excuus om het demonstratierecht in te perken.’
is verslaggever van de Volkskrant en schrijft over asiel, migratie en de multiculturele samenleving.
Hindele Zondervan (24) heeft haar opa nooit verteld dat ze deelneemt aan pro-Palestijnse demonstraties op de Universiteit van Amsterdam. ‘Het zou hem kwetsen’, aldus de Joodse student antropologie. ‘Hij is boven de negentig, heeft zijn hele jeugd ondergedoken gezeten, zijn familie is uitgemoord.’
Als haar opa het over de demonstraties heeft, is dat met afgrijzen. Zondervan vindt dat pijnlijk maar begrijpt het: ‘Na de oorlog is hem verteld dat Israël de enige veilige plek voor hem is, Israël is hem verkocht als het beloofde land.’ Maar ze heeft ook begrip voor demonstranten die vorig jaar op de Vrije Universiteit een spanddoek ophingen met daarop get rid of zionist scum (weg met zionistentuig). ‘Uit liefde voor mijn familie zou ik dat zelf niet op een spandoek zetten. Maar ik ben wel tegen zionisme. Ik geloof niet dat de staat Israël zou moeten bestaan.’
Het spandoek kwam ter sprake in het in februari gepubliceerde rapport van de Taskforce Antisemitisme, in het leven geroepen door het kabinet-Schoof. Die onderzocht hoe het is gesteld met de veiligheid van Joden op universiteiten en treinstations, sinds oktober 2023 toneel van pro-Palestijnse protesten, en concludeerde dat de demonstraties een groot gevoel van onveiligheid veroorzaken.
Voorbeelden van strafbare antisemitische uitingen tijdens de protesten kwam de Taskforce nauwelijks tegen, wel documenteerden ze heftige ervaringen. Joodse studenten zijn uitgescholden voor ‘kindermoordenaar’ of ‘kankerzionist’, Joodse medewerkers zijn door collega’s genegeerd als ze weigerden zich uit te spreken tegen Israël. Een aantal kwam ziek thuis te zitten, anderen verbergen hun Joodse identiteit.
Het rapport noemde het spandoek als voorbeeld van de uitwassen van de protesten. ‘Een groot deel van de Joden ervaart protestacties waarbij antizionistische sentimenten geuit worden als gericht tegen hen en hun bestaansrecht’, aldus het rapport. ‘Zij zien de (...) leuzen als een nieuwe uiting van klassieke antisemitische vooroordelen.’
In het rapport was de eerste zin op het spandoek (Jews and Muslims united as one) achterwege gelaten. Dat er ook Joden deelnemen aan de protesten, wordt enkel in een bijzin genoemd. Ook in het antisemitismedebat dat de Tweede Kamer eind april voerde over het rapport, kwam deze groep niet ter sprake. En dat wringt niet alleen bij Zondervan, zo blijkt uit een rondgang: veel Joden in Nederland vinden dat de pluriformiteit van ervaringen en opvattingen binnen de Joodse gemeenschap onvoldoende wordt belicht.
In media en de Tweede Kamer gaat het vaak over ‘dé Joodse gemeenschap’, waarbij (radicaal-)rechtse partijen het beeld creëren dat alle Joden zich onveilig voelen en dat dit de schuld is van moslims en pro-Palestijnse demonstranten. In het antisemitismedebat wierp Caroline van der Plas (BBB) haar CDA-collega Tijs van den Brink nog voor de voeten dat moties die oproepen tot een strenger Israëlbeleid ‘anti-Joods’ zijn: ‘Joden voelen zich daardoor onveilig.’
In werkelijkheid zijn Joden, net als elke bevolkingsgroep, verdeeld. In Nederland wordt geen onderzoek gedaan naar opvattingen in relatie tot etniciteit of religie, maar vorige maand bleek uit onderzoek van Pew Research dat een op de drie Amerikaanse Joden een negatief beeld heeft van Israël. Uit een peiling van The Washington Post bleek dat 61 procent van de Amerikaanse Joden vindt dat Israël oorlogsmisdaden begaat en dat vier op de tien vindt dat het land zich schuldig maakt aan genocide op de Palestijnen.
Over de definitie van zionisme bestaat discussie. In politieke zin is zionisme het geloof in het bestaansrecht van Israël als Joodse staat. Tegenwoordig associëren veel mensen de term met de gewelddadige bezetting van Palestijns grondgebied. Een bepaalde stroming van orthodoxe Joden gelooft niet in de staat Israël, maar beschouwt zich wel als zionistisch. Ze vinden dat Joden terug moeten keren naar Israël zodra de Messias er is.
De Noord-Amerikaanse Joodse Federaties publiceerden in februari een onderzoek waaruit blijkt dat 15 procent van de Amerikaanse Joden zich als niet-zionistisch of antizionistisch beschouwt. Onder jongeren tot 35 jaar is dat 32 procent. Uit de antwoorden op andere vragen bleek wel dat ook hier niet iedereen dezelfde definitie hanteert van zionisme.
De Joodse bioloog Zyanya Breuer (38) is aan de Universiteit Utrecht bezig met een master om haar lesbevoegdheid te halen. ‘Zelf voel ik me niet onveilig op de universiteit’, zegt ze. ‘Dat neemt niet weg dat Joden nooit aangesproken zouden moeten worden op hun politieke opvattingen, alleen omdat ze Joods zijn. Zoals dat ook bij moslims niet moet gebeuren.’
Tegelijkertijd vindt ze de emotionele band die andere Joden hebben met Israël, en waar het rapport van de Taskforce uitgebreid bij stilstaat, geen reden om uitingen of demonstraties in te perken. ‘Zionisme is een systeem van Joodse suprematie in het land van Palestijnen. Een systeem waarin de ene etnische groep meer macht, rechten en veiligheid heeft dan de andere. Daar moet je je tegen kunnen verzetten.’
Ze verwerpt de aanname, die ook in het Kamerdebat veelvuldig is gedaan, dat antizionisten Israël willen ontmantelen en alle Joden van de kaart willen vegen. ‘Ik pleit voor vrijheid voor iedereen, inclusief Palestijnen’, legt ze uit. ‘Daarvoor is een fundamentele verandering nodig in het land, met een nieuwe naam en grondwet.’
De Taskforce adviseert om de discussie over het actiever begrenzen van demonstraties op stations en universiteitsterreinen te ‘intensiveren’. In het debat bleek dat koren op de molen van rechtse partijen, die al langer aansturen op het inperken van het demonstratierecht en dit rapport aangrepen om te pleiten voor het begrenzen of verbieden van pro-Palestijnse demonstraties.
Lievnath Faber (42), rabbijn in opleiding en medeoprichter van de ‘radicaal inclusieve’ Joodse organisatie Oy Vey, heeft het debat met ergernis gevolgd. ‘Antisemitisme wordt gebruikt als excuus om te morrelen aan het demonstratierecht’, zegt ze. ‘Politici zeggen bezorgd te zijn over de veiligheid van Joden, in werkelijkheid zijn ze bezig hun eigen agenda door te voeren. En stel dat dat lukt, dan krijgen Joden weer de schuld van het inperken van het demonstratierecht. Dat is precies de diepere dynamiek die antisemitisme in stand houdt.’
Politici grepen het debat ook aan om anti-migratiestokpaardjes te berijden. De PVV riep in een motie op tot ‘de-islamiseren’ als noodzakelijke maatregel tegen Jodenhaat en wil daders met een dubbele nationaliteit het Nederlanderschap ontnemen. Groep Markuszower wil dat Nederland geen asielaanvragen van Palestijnen in behandeling neemt en Mona Keijzer (partijloos) noemde de ‘gigantische instroom van asielzoekers’ een hoofdoorzaak van Jodenhaat.
‘In die moties worden Joden gepolitiseerd en vervolgens misbruikt’, aldus Faber. ‘En intussen wordt er niet gedebatteerd over de diepere oorzaken en echte oplossingen voor het probleem van antisemitisme op campussen.’
Ook Willem Wagenaar, antisemitismeonderzoeker bij de Anne Frank Stichting, maakt zich zorgen over de politisering. ‘Antisemitisme kent veel contexten en gezichten’, zegt hij. ‘Als politici daar een gelimiteerde blik op werpen, in lijn met de rest van hun politieke agenda, geloof ik niet dat daar alleen oprechte zorgen over antisemitisme achter schuilgaan.’
Wagenaar ziet veel oneigenlijk gebruik van het etiket antisemitisme. ‘Het wordt ingezet als beledigende politieke term, bedoeld om tegenstanders te diskwalificeren.’ Als voorbeeld noemt hij VVD-leider Dilan Yesilgöz die Esther Ouwehand (PvdD) in 2024 beschuldigde van Jodenhaat omdat ze stukjes watermeloen uitdeelde (watermeloen staat symbool voor solidariteit met Palestijnen). ‘Aan de andere kant zetten progressieve partijen kritiek op de Joodse filantroop George Soros wel heel makkelijk weg als antisemitisme.’
Met het instellen van een Taskforce die zich richt op veiligheid rond demonstraties is niets mis, vindt hij. ‘Maar in een debat daarover is het van groot belang om ook de bredere problematiek aan de orde te stellen en naar brede oplossingen te kijken. Anders loop je het risico dat je bevolkingsgroepen tegen elkaar opzet, en daar is de strijd tegen antisemitisme sowieso niet bij gebaat. Uit onderzoek blijkt juist dat vooral dialoog en ontmoeting discriminatie helpen tegengaan.’
Ook antropologiestudent Zondervan denkt dat dialoog belangrijk is. Ze ziet dat demonstranten soms over de schreef gaan. ‘Ze gebruiken Joden en zionisten als synoniemen. Of ze geven Joden de schuld van de genocide’, vertelt ze. ‘Dit zijn wel uitzonderingen hoor, ik denk dat het vaak voortkomt uit onwetendheid.’
Erev Rav, een organisatie van antizionistische Joden, was woedend over het rapport van de Taskforce. ‘Wij zijn niet benaderd om onze kant te vertellen’, zegt Elena Burgos Martínez (46), docent en onderzoeker politieke ecologie in Wageningen en actief bij Erev Rav. ‘Demonstranten, zowel Joods als niet-Joods, zijn door beveiligingspersoneel achtervolgd, geslagen door de politie en bedreigd door extreemrechtse groepen. Ik voel me juist onveilig doordat er geen aandacht is voor antisemitisme binnen radicaal-rechts.’
Net als veel andere demonstranten had ze graag gezien dat het onderzoek breder was getrokken. ‘Er is steeds meer islamofobie en ook zwarte studenten en trans mensen heben te maken met discriminatie en een gevoel van onveiligheid op universiteiten.’ Voor de docent gaat veiligheid over het beschermen van alle minderheden: ‘Het is een gezamenlijke strijd. Vandaag is de ene minderheidsgroep de klos, morgen komen ze achter de volgende aan.’
Wagenaar van de Anne Frank Stichting benadrukt dat elke vorm van discriminatie eigen kenmerken heeft. ‘Antisemitisme is anders, alleen al door de geschiedenis in ons land’, legt hij uit. ‘Joden spelen bovendien vaak een hoofdrol in complottheorieën, ze krijgen macht toegeschreven. Dat vereist een specifieke aanpak.’ Daar komt bij dat het om een kleine maar kwetsbare groep gaat: Joden vormen 0,3 procent van de bevolking, maar een kwart van de discriminatiezaken bij het Openbaar Ministerie draait om antisemitisme.
Toch pleit ook hij voor een, deels, gezamenlijke aanpak. ‘In onze projecten leren we jongeren verschillende vormen van discriminatie te herkennen. We maken invoelbaar wat het doet met slachtoffers en dagen jongeren uit om na te denken over hun eigen rol.’ In de strijd tegen antisemitisme gebeurt volgens Wagenaar overigens al veel goeds. ‘Die debatten zijn schadelijk, maar deels voor de bühne. Op ministeries wordt hard gewerkt aan een echte aanpak.’
In een gezamenlijke reactie op het rapport van de Taskforce, hebben de universiteiten aangekondigd dat ze ‘dialoogmakers’ hebben aangesteld voor het organiseren van debatten over ‘schurende onderwerpen’. In het Kamerdebat werd daar door de rechtse partijen honend op gereageerd. Dat is zorgelijk, vindt Wagenaar. ‘Als je de dialoog moeilijker maakt door polarisatie aan te jagen, sta je de oplossing in de weg.’
Minister David van Weel (Justitie en Veiligheid), legde de Kamer uit dat het kabinet werkt aan het Nationaal Plan Joods Leven. ‘Dat is gericht op het zichtbaar maken, ondersteunen en versterken van het Joodse leven in Nederland’, zei hij. Lievnath Faber is benieuwd naar die plannen: ‘Oy Vey is mede met dat doel opgericht’, zegt ze. ‘Maar zo’n plan moet wel over meer gaan dan alleen veiligheid.’
Ze hoopt ook dat er meer nieuwsgierigheid komt voor de pluriformiteit van Joodse geluiden en de rijkdom van de Joodse cultuur en Joods leven. ‘Oy Vey is nooit uitgenodigd voor gesprekken in het Catshuis’, vertelt ze. ‘Maar ook media benaderen ons alleen als ze het willen hebben over Israël of de onveiligheid van Joden. Terwijl we echt meer te vertellen hebben dan dat.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant