In het jaarverslag over 2025 treedt Eye Filmmuseum voor het eerst naar buiten met details van het geleden miljoenenverlies. Twee directeurs van de Amsterdamse instelling blikken terug op het jaar waarin faillissement dreigde – en kijken voorzichtig vooruit.
is kunstverslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft over kunstpolitiek en subsidiebeleid.
Toen filmwetenschapper Maral Mohsenin (37) vijftien maanden geleden, in februari 2025, toetrad tot de directie van Eye Filmmuseum in Amsterdam, wist ze niet dat de prestigieuze instelling op dat moment afstevende op een faillissement. Als directeur Collectie & Kennisdeling was de begroting ook niet haar verantwoordelijkheid: zij moest de internationaal vermaarde verzameling van 63 duizend films – de oudste filmrol dateert van 1896 – beheren en verder toegankelijk maken voor publiek.
Maar na een week of zeven kreeg ze samen met algemeen directeur Bregtje van der Haak van de zakelijk directeur te horen dat Eye in 2024 onverwacht een verlies had geleden van 1,5 miljoen euro. Het slechte nieuws stopte daar niet: de tekorten liepen in het eerste kwartaal van 2025 verder op. Het schip maakte snel water, en het werk van Mohsenin en de rest van de directie veranderde subiet van aard. De noodtoestand brak uit.
Het is een jaar later tijd om de balans op te maken. Het rijksgesubsidieerde Eye heeft vorig jaar uiteindelijk nog eens 3,2 miljoen euro verlies geleden; ruim 13 procent op een begroting van 24 miljoen euro. De harde cijfers, die al door de Amsterdamse krant Het Parool waren onthuld, zijn vandaag officieel geopenbaard in het jaarverslag.
Na twee opeenvolgende verliesjaren is het eigen vermogen van Eye nu negatief: min 1,3 miljoen euro. In kas zat aan het eind van 2025 nog maar 400 duizend euro, terwijl de zogeheten liquide middelen een jaar eerder nog 2 miljoen euro bedroegen.
Het had al met al weinig gescheeld of Eye was gezonken, valt in de jaarrekening te lezen. ‘Deze omstandigheden’, staat er in nuchtere boekhoudtaal, ‘kunnen aanleiding geven tot twijfel over de mogelijkheid van de Stichting Eye Filmmuseum om haar activiteiten voort te zetten.’
Hoe kon het zover komen? En wat moet er gebeuren om het eerbiedwaardige filminstituut weer in rustig vaarwater te brengen?
Eye is een caleidoscopische instelling. Het is een arthousebioscoop met vier zalen, een museum voor de filmkunst, het archief van de Nederlandse film en filmcultuur, een restauratie- en onderzoekslaboratorium, een educatiecentrum en een belangenbehartiger van de Nederlandse film.
Sinds 2012 strekt het zich uit van het zwierige witte publieksgebouw aan het IJ tot een collectiegebouw elders in Amsterdam-Noord en enkele depots voor antieke nitraatfilms in de Noord-Hollandse duinen. Voor al dat werk krijgt Eye momenteel jaarlijks 14,7 miljoen euro subsidie van het ministerie van Cultuur.
Om het hoofd boven water te houden zijn in december gedwongen ontslagen gevallen. Bij een reorganisatie verdwijnen tot en met 2027 dertig voltijdbanen – dan is er 20 procent gesneden in de personeelskosten. Daarnaast zijn de uitgaven voor een keur aan activiteiten met 10 procent teruggebracht en is het doel om het aantal filmvertoningen met 15 procent te verminderen.
Het betekent onder meer een voorlopige teruggang van drie naar twee tentoonstellingen per jaar. Het verliesgevende café-restaurant is weer uitbesteed; de museumwinkel is tot nader order gesloten, omdat de opbrengsten niet opwogen tegen de kosten.
De cijfers van het eerste kwartaal van 2026 laten zien dat met de ingreep het lek goeddeels is gedicht. Maar het blijft opletten. Aan het eind van het jaar dreigt namelijk alsnog een nieuw verlies zodra zich onvoorziene kosten aandienen.
‘Doelstelling blijft een nulresultaat’, staat er. ‘Als aan het eind van het tweede kwartaal blijkt dat dit niet haalbaar is, moet verder in de kosten worden gesneden.’ Om weer een gezonde financiële buffer op te bouwen, zal Eye naar verwachting wel vijf jaar zuinig aan moeten doen en nieuwe inkomsten moeten genereren.
Van de directie die het faillissement moest afwenden, is alleen Mohsenin nog in functie. Zakelijk directeur Wietse Potiek verliet Eye in juli 2025, toen het achter de schermen alle hens aan dek was. Algemeen directeur Bregtje van der Haak heeft na het doorvoeren van de reorganisatie op 1 maart 2026 haar functie neergelegd.
Daarna is ten slotte ook nog de interim-voorzitter van de raad van toezicht, filmproducent Marc van Warmerdam, zonder verdere toelichting vertrokken.
Op kantoor, op de begane grond aan het IJ, zit nu John Middelweerd (62), oud-partner van het internationale accountantskantoor PwC, om als interim-directeur toelichting te geven. Middelweerd treedt daarmee voor het eerst naar buiten sinds hij het roer van Van der Haak overnam. Mohsenin praat mee via een videoverbinding.
Als adviseur is Middelweerd sinds september betrokken bij de reddingsoperatie van Eye. ‘Na het vertrek van de zakelijk directeur ben ik door de raad van toezicht benaderd. Bregtje van der Haak was als algemeen directeur met name op de inhoud gericht, en ze had advies nodig op zakelijk gebied. Het was toen al duidelijk dat er grote verliezen aankwamen.’
Tot een nieuwe algemeen directeur is geworven, blijft Middelweerd aan boord om er oog op te houden dat in 2026 geen rode cijfers meer worden geschreven.
De financiële problemen van Eye hadden twee hoofdoorzaken, zegt hij. De personeelskosten vielen sinds 2024 veel hoger uit dan was geraamd. Door loonstijgingen en andere afspraken uit de CAO voor musea na te komen, door vervangingskosten van door ziekte uitgevallen werknemers, en door periodieke salarisverhogingen. Het was 1,5 miljoen euro meer dan begroot, inclusief 640 duizend euro voor het sociaal plan van de reorganisatie.
De andere strop was het café-restaurant van Eye, dat maar niet rendabel was te krijgen. In 2023 was onder de vorige directie de horeca in eigen beheer genomen, nadat het de zonnige toplocatie aan het water tien jaar aan een horecaondernemer had verhuurd. De verwachting was dat op de nieuwe manier meer geld voor Eye overbleef dan alleen de vaste huursom. Eigen inkomsten zijn belangrijk om bijvoorbeeld oplopende energiekosten te kunnen blijven betalen.
Het was een misrekening: in 2025 verloor Eye 988 duizend euro op de verkoop van koffie, dranken, lunches en diners. ‘Het drijven van horeca is een apart vak gebleken’, zegt Middelweerd. ‘Met verlies bij het opstarten was rekening gehouden. Maar als het dan niet bijtrekt, dan moet je de kracht hebben om te zeggen: tot zover en niet verder.’
Het debacle beperkte zich niet alleen tot een slecht draaiend restaurant: de vorige huurder spande een rechtszaak aan tegen het stopzetten van het huurcontract. Hoewel de directie in 2024 nog optimistisch was na een eerste uitspraak van de rechter, kantelde de zaak in 2025 in hoger beroep. Om het geschil te schikken betaalde Eye uiteindelijk 240 duizend euro.
De kosten voor tentoonstellingen zijn ook niet volledig gedekt door de inkomsten, al lag dat niet aan tegenvallende bezoekcijfers. Het goede nieuws uit het jaarverslag is namelijk dat 551 duizend bezoekers Eye in 2025 aandeden voor een film of tentoonstelling, een lichte toename ten opzichte van een jaar eerder.
De toeslag op een kaartje voor de tentoonstelling die actrice Tilda Swinton samenstelde, droeg er daarnaast aan bij dat de ticketverkoop meer inkomsten bracht dan op de begroting was verwacht. De tentoonstelling is inmiddels verkocht aan een museum in Athene, waar die volgend weekend opengaat.
Toch viel er een gat van zo’n 100 duizend euro in de begroting van de Swinton-expositie, zegt Mohsenin, toen de Eye-directie op een laat moment besloot een sponsorbedrag toch niet te accepteren ‘om ethische redenen’. Om welk fonds of welke gever het gaat, wil ze niet zeggen. Maar er was aanvankelijk bij de begroting wel op gerekend en verplichtingen die waren aangegaan, konden niet meer worden afgezegd.
‘Nee, dat ging niet om het optreden van zanger Nick Cave bij de opening, want die kwam gratis, omdat hij bevriend is met Tilda Swinton.’
Terugkijken is moeilijk met Middelweerd en Mohsenin, die meer de rol van puinruimers hadden aangenomen in afwachting van een nieuwe algemeen directeur. Maar op basis van de jaarrekening is wel vast te stellen dat de begroting die voor 2025 was opgesteld er volkomen naast zat. Daarin werd een verlies verwacht van 38 duizend euro – het werd bijna het honderdvoudige.
Toen de ernst van de financiële problemen tot de organisatie van ruim 180 werknemers doordrong, ontbrak het in de personeelsbijeenkomsten niet aan het zoeken naar schuldigen. Aan de top had zich in de voorafgaande jaren een enorme wisseling voorgedaan.
Algemeen directeur Van der Haak was in 2023 aangetreden als de opvolger van Sandra den Hamer, die het instituut vanaf 2007 had uitgebouwd van het wat ingedutte Filmmuseum in het Vondelpark naar de flitsende blikvanger aan het IJ.
Vlak daarna vertrokken in 2024 de zakelijk adjunct-directeur, die er al sinds de jaren negentig werkte, en begin 2025 de collectiedirecteur, die ook al dertig jaar aan het instituut verbonden was geweest. Hadden zij lijken in de kast achtergelaten, of had de nieuwe lichting er een potje van gemaakt?
Het antwoord op die vraag is niet in de jaarrekening te lezen, en evenmin in het jaarverslag van de directeur en raad van toezicht dat erbij hoort. In het voorwoord neemt Van der Haak afscheid met de vaststelling dat 2025 voor Eye ‘in het teken stond van uitdagingen, veerkracht en de grote inzet van ons team’. Ze wordt niet persoonlijker dan dat het een ‘moeilijke maar noodzakelijke beslissing’ was om personeel te ontslaan.
Iets uitgebreidere zelfreflectie komt in het verslag van de raad van toezicht, die de werkgever is van de directeur. Naar aanleiding van de financiële problemen is ‘de besluitvorming binnen de raad in de periode 2022-2025’ onderzocht. Dat zijn precies de kwetsbare jaren waarin Eye een geheel nieuwe leiding kreeg.
De raad trekt als les dat voortaan ‘een grotere nadruk op tijdige risicosignalering, versterking van de financiële sturing en verbetering van de informatievoorziening’ nodig zijn. Opvallend is dat er niet wordt opgemerkt dat de raad in die hele periode onder leiding stond van interim-voorzitters. Na het gedwongen vertrek van Gunay Uslu, die in 2022 staatssecretaris van Cultuur werd, is de functie vier jaar lang door twee leden van de raad op interimbasis ingevuld.
Eye zoekt momenteel een nieuwe voorzitter van de raad van toezicht. Iemand die ervaring heeft met ‘crisis en veranderopgaven’, stond in de vacature – de sollicitatietermijn sloot tien dagen geleden. Als de voorzitter is gevonden, begint de zoektocht naar een algemeen directeur die zowel het reilen en zeilen van de museumwereld als dat van de filmwereld begrijpt.
Alleen van horeca hoeft het nieuwe boegbeeld geen verstand te hebben: het café-restaurant gaat verder in samenwerking met de Vermaat Groep, die Eye daar jaarlijks 240 duizend euro voor betaalt.
Op dat nieuwe tijdperk nemen Mohsenin en het managementteam vast een voorschot door Eye zich in lijn met reorganisatieplan weer meer te laten focussen op zijn hoofdtaak: het erfgoed aan films beheren, restaureren, digitaliseren en toegankelijk maken. Met als voorbeeld de door Eye gerestaureerde versie van de oorlogsklassieker Het meisje met het rode haar (1981), die nu weer in het hele land in roulatie is genomen. ‘Ons archief is immers van groot belang voor de Nederlandse filmcultuur.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant