Plastic kan harder zijn dan metaal. Wie had dat verwacht?
Schuursponzen zijn te koop in alle kleuren van de regenboog.
En dan blijkt zo’n moderne schuurspons zomaar je oude aluminium kampeerpannetje naar de bliksem te helpen. Je had oude theeaanslag willen wegpoetsen met een beetje Dreft en wat reinigende bewegingen en zat na afloop opeens met een pan die onnatuurlijk glinsterde in het zonlicht. Niet alleen de aanslag maar ook de aluminiumhuid was weggepoetst. De binnenkant van de oude Optimus-pan zat onder de krassen en zou voortaan steeds extra snel vuil worden.
Wie had kunnen voorzien dat zoiets als plastic harder kan zijn dan metaal? Bij eerdere gelegenheden had eenzelfde soort spons nooit zichtbare schade aangericht, maar misschien was er toen niet goed opgelet. Besloten werd de zaak eens goed uit te zoeken. Links en rechts werden lukraak verschillende schuursponzen gekocht: bij Albert Heijn, de Hema, Jumbo, Gamma en Wibra. Er lag nog een sjofel restant van een partij uit de verdwenen Blokker die van deelname aan wedstrijden was uitgesloten.
Al met al een vrolijk hoopje sponzen in diverse kleuren van de regenboog, waaronder veel roze en geel à la de tompouce. Sommige schuursponzen bestaan ook echt uit drie lagen, maar de meeste hebben er maar twee: één van gewoon verschuimd plastic met meer of minder fijne belletjes en één van een soort samengeperste en verlijmde kunststof vezels die niet verweven zijn en daarom ‘nonwoven’ heten. Welke plasticsoorten zijn toegepast laten de leveranciers vaak discreet in het midden. AH en Jumbo noemen polyurethaan (PU), polyamide (nylon) en polyester (PET), heel gewone kunststoffen. Verder word je van de verpakkingen niet veel wijzer. De meeste waarschuwen tegen de inzet van de sponzen op krasgevoelige oppervlakken zoals anti-aanbaklagen (teflon e.d.), maar sommige noemen ze juist extra geschikt voor die lagen. Gamma had sponzen die zijn bedoeld voor het verwijderen van kalkresten en zeepkorsten op het sanitair. Een enkele schuurspons meldde ook ‘luchtjes’ te bestrijden.
Verschillen de sponzen in kraskracht? Daar gaat het om. Uit vorige experimenten waren in het AW-lab nog een plaat aluminium en een plaat latoenkoper overgebleven. Het bleek dat álle schuursponzen krasten in het aluminium, zij het lang niet allemaal even hevig, maar dat sommige nauwelijks of helemaal niet krasten in dat latoenkoper. In de voor metalen aangepaste klassieke hardheidsschaal van Mohs (die van 1 tot 10 loopt, met talk het zachtst en diamant het hardst) staat aluminium opgenomen als een metaal met hardheid 2,5. Messing (en latoen ís messing) komt op 3 à 4. Roestvast staal haalt 5 à 6. De griezelig harde schuurspons van Jumbo (‘extra sterk schuuroppervlak’) trok stevige krassen in het deksel van een roestvast stalen pan. De hardheid van schuursponzen is dus eenvoudig in een getal uit te drukken en het zou niet gek zijn als de industrie dat eens ging doen.
Krassen door het gebruik van schuursponzen op aluminium en latoen (messing).
De hardheidsverschillen blijken terug te voeren op de aard en hoedanigheid van het schuurmiddel dat aan het nonwoven deel van de sponzen is toegevoegd (en dat je nooit te zien krijgt). Als we internet mogen geloven kwam ene Al Boese van de onderneming 3M in 1938 op het idee schuurmiddelen toe te voegen aan dat groene nonwoven matje dat hij ook al zelf ontwikkeld had. Harde keramische materialen als aluminiumoxide en titaanoxide worden als vroege voorbeelden genoemd. Chroomoxide kwam er ook bij. Waaruit het moderne assortiment bestaat is niet duidelijk, misschien zitten er ook wel de natuurlijke silicaten tussen die de Lever Brothers in 1904 voor hun scouring powder ‘Vim’ gebruikten. Anders dan de broers altijd hebben volgehouden bleek Vim op veel materialen wel degelijk te kunnen krassen. In de doorsnee bouwmarkt vind je trouwens een afwijkend soort sponzen waarin siliciumcarbide (carborundum) is opgenomen, bekend van het watervast schuurpapier. Met zijn Mohs-hardheid van 9,5 krast dat zelfs in glas.
Overigens valt te bedenken dat sommige plastics van zichzelf al zó hard zijn dat ze zonder schuurmiddel kunnen krassen. Dat brengt ons spelenderwijs bij de leuke ‘Scrub Daddy’, een peperdure keukenspons die de laatste tijd erg populair is. Het is een spons met een gezichtje, je kunt je vingers door zijn ogen steken en de vuile lepels door zijn mond, bekijk het op internet. De Scrub Daddy is ontwikkeld door Aaron Krause maar waaróm kom je niet aan de weet. Krause gebruikte een plasticmengsel dat snel zachter wordt zodra het tot boven de 25 graden opwarmt, polycaprolacton zou het hoofdbestanddeel zijn. Niemand weet wat het voordeel is van het foefje, de meeste plastics worden immers zachter als ze opwarmen. Van belang is dat de Daddy (‘safe on delicate surfaces’) in koude toestand wel degelijk krast op latoen.
Is de toon te ernstig vandaag? Dan houden we die nog even vast. Een nog onderbelicht bezwaar van de – echte – schuursponzen is dat er veel microplastics uit vrijkomen, vooral uit de harde nonwoven laag. Volgens een recente studie zou die vooral polyester loslaten (en de zachte laag nylon). Je zou zeggen: gebruik dan liever een kwast of vaatdoekje.
Tenslotte is het de vraag of het gebruik van sponzen in de keuken überhaupt een goed idee is. Na de etensresten hopen zich daarin natuurlijk ook makkelijk bacteriën op en laatst werden daaronder zelfs pathogene soorten gevonden. Veel gevaar voor de gezondheid is nog niet aangetoond maar toch is al flink nagedacht over manieren om de bacteriën weer uit de sponzen te krijgen. Voorgesteld is de sponzen om de zoveel tijd een minuut of twee te laten meedraaien in de magnetron. Wel eerst bevochtigen, is het advies, anders vliegen ze in brand. Maar wij van AW hebben dat laatste niet kunnen bevestigen. Ze worden niet eens warm.
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin