Nieuwe opera Medusa was niet altijd lelijk. Ze werd als jonge vrouw verkracht door Poseidon en daarvoor gestraft door Athena. Het wezen dat als monster wordt voorgesteld, is dus eigenlijk vooral slachtoffer. De nieuwe opera ‘Medusa’ van Iain Bell en Lydia Steier toont dat krachtig, en staat daardoor model voor iedereen die te maken krijgt met victim blaming.
Scène uit de opera 'Medusa' van Iain Bell en Lydia Steier.
De nieuwe opera Medusa van componist Iain Bell en librettist-regisseur Lydia Steier onder leiding van Michiel Delanghe.
Gezien: 5 mei, De Munt Brussel. Herhaling tot en met 19 mei.
Info: demunt.be
Medusa was een prachtige vrouw. De Gorgo, een doodeng wezen met slangen als haren, naar wie niemand kan kijken zonder in steen te veranderen, was niet altijd een monster. De knappe dochter van twee zeegoden werd begeerd door Poseidon. Haar zussen verstopten haar ter bescherming nog tussen de priesteressen in de tempel van Athena, maar dat mocht niet baten; Poseidon vond haar, en verkrachtte haar. Als straf voor haar bezoedeling, veranderde Athena haar in het gedrochtelijke wezen. Aldus Ovidius. Perseus, de held, kreeg van Athena een spiegelend schild en wist Medusa uiteindelijk te onthoofden. Eind goed, al goed.
Poseidon is lustig, Athena is boos, Perseus is in z’n nopjes. Maar waar is Medusa in dit verhaal eigenlijk? Dat vroegen componist Iain Bell, en librettist en regisseur Lydia Steier zich af toen ze hun nieuwe opera Medusa maakten. Die opera ging dinsdag in première in Brussel.
Het toneelbeeld is donker en minimaal: alles is zwart en grijs. Twee op elkaar aansluitende, ruitvormige podiumdelen, allebei met één opstaande wand eraan, worden voortdurend rondgereden. Soms sluiten de podiumdelen mooi aan, soms juist helemaal niet. Het achterdoek is een groot, pulserend, blinkend zwart doek. Met een beetje fantasie kun je overal het golven van een nachtelijke zee in herkennen.
Daarop zien we ‘het gevoelswezen’ Medusa: aan het begin nog een dromerig wezentje in witte jurk dat de voortekenen niet hoort. Haar zussen, in ruisende zwarte jurken en met rood haar fascinerend in twee punten opgestoken, voelen zich heel anders: paniekerig. Zij horen Poseidons geilheid wel. Van daaruit volgt een heel rechtlijnige opera, in twee uur zonder zijpaden of reflecties naar de onthoofding.
Wat is volgens Bell en Steier dat gevoel van Medusa? Vooral wanhoop en verdriet, geweldig knap gezongen door sopraan Claudia Boyle. Dat is begrijpelijk bij alles wat haar overkomt, maar op den duur ook een beetje eentonig. Is dat alles wat deze vrouw toe te schrijven valt? Aan de andere kant: in het originele verhaal zien we dat niet. Een kleine, ietwat cliché-erige update die eraan toegevoegd wordt: verdriet omdat ze zelf geen kind zal kunnen krijgen.
Tegenover de wat eenzijdige gevoelswereld van Medusa staat de banaliteit van het verhaal, die je kaal, rauw en groots wordt voorgeschoteld. De verkrachtingsscène door bas Konstantin Gorny, in een lange stilte alleen doorbroken door zijn gehijg en Medusa’s gejammer, is intens. De blinde razernij van Athena ook, gespeeld door de hoog op een sokkel zittende, hees zingende sopraan Mary Elizabeth Williams.
Scène uit ‘Medusa’.
Meer nog dan de gevoelswereld van Medusa, confronteert daardoor de absurditeit van de alledaagse werkelijkheid die dit klassieke verhaal uitbeeldt: de vrouw, slachtoffer van verkrachting, wordt gestraft omdat ze ‘een hoer’ is die ‘al maanden wist dat er een man achter haar aan zat en dit dus had kunnen voorkomen’. Wat is victim blaming toch ongelofelijk zuur.
Daarbij pelt Steier ook de metafoor van de metamorfose een beetje weg: „Hij heeft me getransformeerd. Ik ben dezelfde, maar dan anders”, zingt Medusa een paar keer. Ergo: een Gorgo zijn is een gevoel. Mannen ‘verstenen’ bij haar aanblik omdat ze bezoedeld is. En dat gebruikt ze dan weer als zelfbeschermingsmechanisme.
De muziek van Iain Bell is niet per se mooi, ze is vooral helder: zonder muzikaal sausje beeldend in dienst van het verhaal. Serene vioolmuziek bij serene scènes, vluchtige wrange houtblazers bij paniek. Opvallend is de vaak terugkomende xylofoon, en een paar keer zit er een opwindend massaal glissando omlaag in, maar voor de rest vergeet je nog weleens dat er überhaupt muziek klinkt, zo logisch valt het. Dat is soms een beetje saai, maar wel steeds degelijk en betrouwbaar.
Het even degelijke, minimale toneelbeeld is daarentegen wel steeds opvallend: de glanzend gouden gewaden en maskers van de Athena-priesteressen zijn prachtig, en het podium dat na de pauze bezaaid is met versteende lichaamsdelen ultiem sinister.
Uiteindelijk krijgt Medusa van Steier en Bell zelf de regie over haar lot: in plaats van Perseus (Josh Lovell) de slimme overwinnaar, krijg je hier een huilerige held die Medusa’s hoofd wil (nodig om zijn moeder te redden), maar niet wil moorden. Uit medelijden grijpt Medusa uiteindelijk zelf de hand en het zwaard van Perseus, en begeleidt de steek in haar hart. Er komt geen spiegelbeeld aan te pas.