Nederlandse inzending Biënnale van Venetië De deur gaat op slot in het modernistische Rietveld-paviljoen voor het kunstwerk waarmee Dries Verhoeven Nederland vertegenwoordigt op de Biënnale van Venetië. Het kunstwerk, vandaag geopend door het koninklijk paar, is een beklemmende, maar ook wat kunstmatige ervaring.
Met 'The Fortress' van Dries Verhoeven stuurt Nederland voor het eerst in de geschiedenis een performance naar de Biënnale van Venetië.
Een biënnalebezoeker is ter aarde gestort. Met blote billen, broek op haar knieën, ligt ze neergesmakt op de granieten vloer van het modernistische, Nederlandse Rietveldpaviljoen in Venetië. Eerder heeft ze gebruld, in een diepe, aardse grunt: „STOP IT!” „HEELP YOURSELF!” „SMILLEE!!” En later, terwijl de duisternis langzaam valt in het paviljoen, buldert ze: „RAGE! ENGAGE!” en „DO IT!”, „PAINT A FUCKING LANDSCAPE!” Een schreeuw om engagement en een ironische krijs om veilige kunst op een geopolitiek onstuimige Biënnale?
Dries Verhoeven: The Fortress.
Nederlandse inzending voor de Biënnale van Venetië. Giardini, Venetië. T/m 22 november. Performances wo t/m zo, iedere drie weken wisselen de performers. Info: labiennale.org
The Fortress heet de beklemmende performance waarmee kunstenaar Dries Verhoeven (1976), samen met curator Rieke Vos, dit jaar Nederland vertegenwoordigt op de Biënnale van Venetië. Woensdagmiddag werd het paviljoen geopend, in aanwezigheid van de Nederlandse minister van Cultuur Rianne Letschert (D66) en koning Willem-Alexander van Koningin Máxima. Daarbij was ook de Oekraïense minister van Cultuur Tetyana Berezhna aanwezig.
Het is een Biënnale onder politieke spanning, onder meer vanwege de aanwezigheid van Rusland. In haar openingsspeech vroeg minister Letschert aandacht voor de manier waarop Rusland in Oekraïne „niet alleen de mensen”, maar ook „moedwillig de Oekraïense cultuur en erfgoed probeert te vernietigen”. Deelname aan culturele evenementen door Rusland is volgens Nederland daarom onacceptabel. Letschert benadrukte dat ze samen met 21 andere Europese ministers van Cultuur een protestbrief schreef over Ruslands aanwezigheid aan de organisatie van de Biënnale. Over de eveneens omstreden aanwezigheid van Israël werd niks gezegd, behalve door de kunstenaar, die kritiek uitte op de „doofmakende stilte” van de Nederlandse regering „over de genocide in Gaza”. Na de opening van het Nederlands paviljoen bezochten koning Willem-Alexander en koningin Máxima direct nog een kunstwerk uit Oekraïne, en daarna enkele andere nationale paviljoens.
De Biënnale geldt als het internationaal belangrijkste podium voor nieuwe kunst. Maar het is ook een ‘probleempodium’, zoals Eelco van der Lingen – voormalig directeur van het Mondriaan Fonds en opdrachtgever van de Nederlandse inzending – het noemt in zijn bijdrage aan de publicatie van The Fortress. De plattegrond van de Giardini met paviljoens weerspiegelt oude koloniale machtsverhoudingen, en voor landen uit andere continenten zijn de reiskosten en visumprocedures een belemmering. Het maakt dat Europese en westerse landen altijd oververtegenwoordigd zijn.
Tegelijkertijd kun je de Biënnale ook niet helemaal afschrijven. Daarvoor is de artistieke invloed te groot en is de decentrale opzet te veelzeggend als artistieke spiegel voor wat er aan de hand is in de (kunst)wereld.
The Fortress, 2026, Dries Verhoeven.
Meedoen en problematiseren, dus. Verhoeven barricadeert de entree met rolluiken en ondersteunt de witgrijze gevel met roodbruine steunberen, alsof het gebouw op instorten staat. Eens per uur mag een aantal Biënnalebezoekers naar binnen voor een performance van 25 minuten. Die architectonische ingreep maakt wat minder indruk dan je vooraf misschien zou denken, zeker omdat op steenworp afstand het Israëlische paviljoen écht gesloten is (officieel vanwege renovatiewerkzaamheden, het land heeft elders een tijdelijke locatie) en het Russische paviljoen tijdens de persdagen juist wél open is alsof er niks aan de hand is.
De Biënnale van Venetië bestaat sinds 1895 en wordt gezien als de invloedrijkste internationale kunsttentoonstelling ter wereld. Iedere twee jaar presenteren landen in hun paviljoens in Venetië nieuwe kunst uit hun land, vandaar de bijnaam ‘Olympische Spelen van de kunst’. De Biënnale vindt dit jaar plaats van 9 mei t/m 22 november. Lees hier alle NRC-artikelen over de Biënnale van 2026.
Binnen brult performer Jana Jacuka (1995) haar intense zwanenzang voor de Biënnale. Die performance, die tijdens de looptijd van de Biënnale door dertien wisselende artiesten wordt uitgevoerd, is indrukwekkend en beangstigend, haar geschreeuw laat je adrenaline kolken – maar tegelijkertijd is het, gek genoeg, ook enigszins vlak. Daarvoor is het beeld van één doorgeslagen Biënnalebezoeker misschien te letterlijk.
Jacuka is een enorm talent. Naast haar eigen werk deed ze ook performances voor onder anderen Marina Abramović. De klanken die ze uit haar keel weet te trekken zijn adembenemend en haar solovoorstelling HA (waarop de performance in The Fortress is gebaseerd) is een sensationele, abstracte verkenning van hoe lichaam, geluid, angst en bevrijding samen kunnen gaan.
Langzaam valt de duisternis in het modernistische Rietveldpaviljoen in Venetië.
Maar hier is de context anders: ‘The Fortress’ moet gaan over de onthechte betrokkenheid van de Biënnale en haar bezoekers. Je ziet er alles wat mis is in de wereld, maar op veilige afstand op een vakantiebestemming. „Al nippend aan mijn Aperol Spritz kan ik de illusie in stand houden dat ik geen deel heb aan de donkerte”, zei Verhoeven er eerder over in een interview met NRC. Door ernaar te kijken, hou je de duisternis juist op afstand.
Over de kracht van kunst schrijft Verhoeven in de publicatie bij The Fortress treffend: ‘Wat kapot is in de wereld, wordt in de kunst symbolisch aan elkaar gelijmd.’
Maar juist daarom voelt The Fortress eigenlijk nog te veilig. Het volledig afsluiten van de ruimte zorgt ervoor dat een kleinere groep bezoekers met échte aandacht 25 minuten naar de performance moet kijken, maar het zorgt ook voor een kunstmatige situatie. De rolluiken gaan werken als theatergordijnen: de zaaldeuren gaan dicht, de show gaat beginnen. Dat maakt de performance minder écht. Even verderop gaat in het Oostenrijkse paviljoen de performance van Florentina Holzinger wel continu door, waardoor haar werk onderdeel wordt van de rest van de wereld.
Neergestort op de granieten vloer in ‘The Fortress’.
Dat het afsluiten van de ruimte afdoet aan de kracht van de performance is een beetje tegenstrijdig, want tegelijkertijd is de vergrendelde duisternis waarmee The Fortress eindigt, ook Verhoevens meest spannende gebaar. Het vergt heel veel vertrouwen in je medemens om met zo veel onbekende mensen in het compleet donker te zijn. Die in kunststof gegoten Biënnalecatalogi waarmee de performer net heeft staan zwaaien, zijn (‘RAGE!’) ook ideaal om iemand de hersens mee in te slaan. Met het overwinnen van de angst groeit het vertrouwen.
Je zou kunnen zeggen dat Nederland met The Fortress een drieluik afsluit, waarin de Nederlandse positie op de Biënnale steeds meer zélf het onderwerp van de kunst werd. In 2022 presenteerde melanie bonajo haar kunst in een kerkgebouw in de stad, en stond Nederland het eigen paviljoen af aan Estland, om de machtsstructuren van de Giardini te doorbreken. In 2024 kreeg, via de Nederlandse kunstenaar Renzo Martens, het Congolese collectief CATPC de plek. En nu, in 2026, trekt Verhoeven de rolluiken dicht. Noem het de privilege-paradox: met het onderzoeken van je eigen bevoorrechte positie, gaat het toch vooral over jezelf.
Wat komt er na de duisternis? De rolluiken gaan weer open, en iedereen gaat naar buiten – een tikje meer adrenaline in het bloed. Daar lopen de andere Biënnalebezoekers, artsy totebag over de schouder, van paviljoen naar paviljoen. Daar hangt vast geen ‘fucking landscape’.
Voor het eerst in de 130 jaar stuurt Nederland een performance naar de Biënnale van Venetië. De afgelopen jaren maakte performancekunst er een flinke opmars: met onder meer de klimaatopera Sun and Sea (Marina) (2019) en het indringende Faust (2017) van de Duitse Anne Imhof die de Gouden Leeuw in de wacht sleepten. Dit jaar zijn onder meer België (Miet Warlop) en Oostenrijk (een grandioos waterspektakel van Florentina Holzinger) met performancekunst vertegenwoordigd. Er is deze editie geen juryprijs: daags voor de Biënnale stapte de jury op, na onvrede over de deelname van Israël en Rusland. De organisatie achter de Biënnale stelde haastig een publieksprijs in, die in november wordt uitgereikt.