Met het dodelijke hantavirus, dat uitbrak op het Nederlandse cruiseschip Hondius, kan het hard gaan, zegt intensivist Marco Goeijenbier. ‘Een patiënt kan na besmetting vrij plotseling verslechteren.’
is onderzoeksjournalist van de Volkskrant.
Intensivist en onderzoeker Marco Goeijenbier, die promoveerde op onderzoek naar hantavirussen, reageert op het drama dat zich de afgelopen weken afspeelde aan boord van het luxe cruiseschip Hondius. Woensdag werden drie opvarenden na lang wachten geëvacueerd, nadat eerder drie andere opvarenden waren overleden. De overige passagiers en bemanningsleden zijn nog altijd aan boord, met uitzondering van enkele patiënten die al eerder van het schip werden gehaald.
Hantavirussen gaan normaal rond in ratten en muizen. Soms leidt dit tot besmetting van de mens, onder meer via inademing van de uitwerpselen van deze knaagdieren. Overdracht van hantavirussen van mens op mens is daarentegen uiterst zeldzaam.
Toch is dit precies wat Wereldgezondheidsorganisatie WHO nu denkt dat er is gebeurd: zij vermoedt dat na een besmetting van buiten het schip opvarenden elkaar onderling hebben besmet. Bij de patiënten werd een specifieke variant van het hantavirus aangetroffen: het dodelijke Andesvirus, dat alleen voorkomt in Argentinië.
De eerste passagier die op het cruiseschip overleed, was een Nederlander. Hij was een 69-jarige Fries die samen met zijn vrouw op 1 april in Argentinië aan boord kwam van de Hondius. Het echtpaar maakte voor hun cruise een lange rondreis door Zuid-Amerika. Volgens het AD waren hij en zijn echtgenote (ook 69) fanatieke vogelaars. De man werd op 6 april ziek: hij kreeg koorts, hoofdpijn en diarree. Op 11 april kreeg hij vervolgens zulke ernstige ademhalingsproblemen dat hij nog dezelfde dag op het schip overleed.
Vogelaars komen wellicht niet op de schoonste plekken. Zou de eerste besmetting zo gebeurd kunnen zijn?
‘De incubatietijd varieert van zeven dagen tot zes weken, dus gezien die tijd zou dat goed kunnen. Die mensen zitten natuurlijk in vogelhutjes. En dan ga je nèt nog even dat stukje verder om die ene vogel te zien. Of je verplaatst je in een oud bootje waar muizen lekker warm onder een zeiltje hebben gezeten, en trek je dat zeiltje omhoog en adem je het stof van de uitwerpselen in. Maar dit is speculeren natuurlijk.’
Het lichaam van de man werd pas dagen na zijn overlijden, op 24 april, van boord gehaald bij Sint-Helena, voor de kust van Namibië. Zijn vrouw vertrok samen met hem van het schip, maar bleek die dag eigenlijk ook al ziek. Even zat ze in een KLM-toestel naar Nederland, maar haar toestand verslechterde zodanig dat ze van boord werd gehaald. Ze overleed op 26 april in Zuid-Afrika, net toen ze aankwam bij de spoedeisende hulp.
De vrouw stierf twee weken na de dood van haar man. Vermoedt u dat dit een hantavirus-besmetting van mens op mens was?
‘Dat kan, ja. Het komt wel precies overeen met wat er weleens is beschreven in de literatuur. Dit ging om mogelijke mens-op-mensbesmettingen. Met zorgverleners of familieleden die heel intensief voor de patiënt hadden gezorgd en vervolgens ziek werden. Dit waren overigens allemaal studies in heel kleine ziekenhuizen. Als daar in de kelder werd gekeken, dan vonden ze vaak ook muizen die positief testten. Eigenlijk is nog nooit heel hard aangetoond dat deze besmettingen daadwerkelijk van mens op mens zijn gegaan. Want hoe sluit je uit dat deze mensen niet óók aan die knaagdieren zijn blootgesteld?
‘Bij dit echtpaar is het dus ook heel goed mogelijk dat ze dezelfde besmettingshaard hadden. De incubatietijd kan van mens tot mens heel erg verschillen. De een heeft het na vijf dagen, en de ander pas na 42. Het heeft te maken met de manier waarop een lichaam reageert en mogelijk ook met de vraag of iemand een man of een vrouw is. Ook belangrijk is hoeveel virus je binnenkrijgt.’
Volgens de Spaanse autoriteiten zou de scheepsarts, die waarschijnlijk intensief contact had met de zieke patiënten, een van de geëvacueerde patiënten zijn.
‘Ook dat is een aanwijzing. Overdracht van persoon op persoon lijkt zeker mogelijk bij heel intensief contact. Maar daar moet je wel je best voor doen. Het is in ieder geval nog nooit aangetoond dat het van persoon A naar B ging en dan óók nog naar persoon C of D. Ik denk nog steeds dat het heel waarschijnlijk is dat straks blijkt dat al die mensen vlak daarvoor tóch allemaal op één plek zijn geweest – een eilandje, een bootje – en zo besmet zijn geraakt.
‘Kijk, dit is van origine gewoon geen virus dat van mens op mens overgaat. Het is echt nog nooit gebeurd dat na een uitbraak van een hantavirus een heel dorp platlag. Dit virus huist diep in de longen bij mensen. Het ligt niet voor in de keel, zoals bij influenza, dat daardoor veel besmettelijker is.’
Hoe dodelijk is deze Andesvariant van het hantavirus?
‘Behoorlijk dodelijk. 40 tot 50 procent van de besmette mensen overlijdt na besmetting. Maar we weten wel dat de kans op overlijden afneemt als je er vroeg bij bent en patiënten medisch goed ondersteunt. Dus als je hen vroeg opneemt op de intensive care.’
Hoe behandelen artsen deze patiënten op de ic?
‘Er zijn geen middelen tegen hantavirussen zelf. Er zijn wel experimenten gedaan met antivirale middelen, maar die werken alleen als iemand het krijgt vóórdat hij verschijnselen heeft. Dus alles wat we nu kunnen doen is eigenlijk symptoombestrijding: iemand aan de beademing leggen, de bloeddruk goed houden, vocht geven en wachten tot iemand herstelt van zo’n aanslag. Ook leggen we patiënten wel aan de hartlongmachine.’
Wat voor specifieke verschijnselen hebben mensen met het hantavirus?
‘Ze kunnen last krijgen van een zogeheten ‘cardiopulmonaal syndroom’. Een patiënt kan vrij plotseling verslechteren – het ene moment gaat het nog redelijk en een paar uur later ademt hij nauwelijks meer. Het hart en de longen kunnen er dan ineens mee stoppen; ze raken min of meer verlamd.
‘In zo’n geval kan een hartlongmachine de kans op overleven echt vergroten. Dat apparaat neemt de functie van het hart en de longen over: via twee slangen in de aderen pompt die machine het bloed rond en voorziet die het bloed van zuurstof. Maar zoiets is wel ingrijpend, en niet zonder risico. Patiënten kunnen bloedingen krijgen. Of stolsels.’
Hebben ze die mensen niet te lang aan boord laten wachten, zeker als bekend is dat de overlevingskansen hoger worden als snel wordt ingegrepen?
‘Ik denk dat ze alles eerst goed wilden uitzoeken en het zeker wilden weten, ook om paniek te voorkomen. Op dat soort schepen komen ook best vaak uitbraken van gewone griep voor.’
Een Amerikaan verzond huilend een video vanaf het schip. Hoe kijkt u daar naar?
‘Ik zou misschien ook in paniek zijn als ik daar zou zitten. Ik leef ontzettend mee met de mensen op die boot. Het is vreselijk dat mensen overlijden en dat mensen af moeten wachten of ze besmet zijn. Maar goed, als mensen de wildernis ingaan, dan bestaat helaas het risico dat ze daar iets tegenkomen waar wij als mensen niet tegen kunnen.’
Hoe groot acht u de kans dat dit hantavirus nu rondgaat in Argentinië?
‘Oh, in Argentinië kennen ze dit wel, hoor. Daar komen dit soort uitbraken een paar keer per jaar voor. Daar sturen ze er gewoon een GGD-team heen, ze zorgen dat die muizen niet meer in de buurt komen van mensen, en dan is het weer klaar. Ik denk dat ze zich in Argentinië niet zo druk maken. Dit lijkt niet op het coronavirus.’
Korea (1951)
VN-soldaten lopen een hantavirus op dat zorgt voor nierklachten. In 1954 zijn er ruim drieduizend geregistreerde gevallen. De besmettingshaard was in de buurt van de rivier Hantan, vandaar de naam hantavirus.
Chili (2002)
Een Chileense jongen en zijn grootmoeder sterven nadat ze een besmetting oplopen van knaagdieren. Wetenschappers noemen het virus het Andesvirus. De hantavirussen die in Noord- en Zuid-Amerika rondgaan zorgen relatief vaak voor hart- en longproblemen en zijn vaker dodelijker dan de hantavirussen die in Europa circuleren.
Verenigde Staten (2007-2012)
Diverse besmettingen in Yosemite National Park in Californië. Opgedroogde deeltjes van uitwerpselen en speeksel van besmette dieren zat in het stof, dat kampeerders mogelijk inademden. In 2012 overleden drie mensen in het park aan een hantavirus. (Tonie Mudde)
Source: Volkskrant