Olie- en gasreuzen en hun aandeelhouders lopen financieel binnen dankzij de Iran-oorlog, ten koste van burgers en kleine ondernemers. Steeds meer Europese en Nederlandse politici willen de ‘overwinsten’ van de fossiele industrie daarom afromen. Maar dat is niet zo simpel.
is politiek verslaggever van de Volkskrant en schrijft over financiën en landbouw.
Shell schaart zich donderdag waarschijnlijk in het rijtje olie- en gasmultinationals dat deze weken florissante kwartaalcijfers rapporteert. Hoewel het concern last heeft van de productieverstoring in het Midden-Oosten, verwachten analisten dat de hogere winstmarges op de olie- en gashandel dat verlies ruimschoots compenseren.
De fossiele industrie verdient flink aan de oorlog in het Midden-Oosten, die de olie- en gasprijzen opjaagt. De winst van BP is in het eerste kwartaal meer dan verdubbeld naar 2,7 miljard euro. Dat is het beste kwartaalresultaat dat het Britse concern in drie jaar presenteerde. Het Franse Total maakte 5 miljard euro winst, een stijging van 51 procent in vergelijking met een jaar eerder.
Voor Total was dit reden zijn aandeelhouders extra te fêteren. Die hadden al niks te klagen, want hun aandelen stegen tussen 1 januari en 1 april 44 procent in waarde. Desalniettemin wil de bedrijfsleiding de Total-beleggers nog meer in de watten leggen door het aandeleninkoopprogramma (dat de beurskoers opdrijft) te intensiveren en het dividend met 6 procent te verhogen.
Aandeelhouders zijn overwegend vermogende, en deels zeer rijke, particulieren die met dank aan de Iran-oorlog nog rijker worden. De oppositie in het Franse parlement vindt dit onrechtvaardig en wil dat de regering-Macron de ‘overwinst’ die Total dankt aan het wapengekletter tussen de VS en Iran afroomt door een tijdelijke meevallersbelasting (windfall tax) te heffen.
De centrumlinkse Parti Socialiste dient een dezer dagen een wetsvoorstel in, dat mogelijk ook gesteund wordt door het extreemrechtse Rassemblement National van Marine Le Pen. Le Pen heeft zich voor de ‘woekertaks’ of ‘bofbelasting’ uitgesproken. Duitsland, Italië, Spanje, Oostenrijk en Portugal hebben de Europese Commissie vorige maand per brief formeel verzocht een Europese meevallersbelasting in te stellen.
De roep om een speciale heffing op overwinsten van de fossiele industrie klinkt ook in de Tweede Kamer. Het Nederlandse parlement nam vorige maand twee moties aan die het kabinet vragen te onderzoeken of oliebedrijven die overwinsten boeken extra belast kunnen worden. Met de opbrengsten van zo’n mazzelbelasting zou de overheid dan arme huishoudens die de hoge energieprijzen niet kunnen betalen kunnen ondersteunen.
Jesse Klaver (Progressief Nederland), Jimmy Dijk (SP) en Christine Teunissen (PvdD) schermden in het Kamerdebat over de hoge energieprijzen met een recente kabinetsanalyse die ‘indicaties’ ziet dat de Nederlandse olieraffinaderijen sinds het begin van de oorlog profiteren van hogere winstmarges. Tegelijkertijd, aldus de analyse, ‘is het nog te vroeg om te stellen dat er extra winsten worden gemaakt’.
Dijk haalde tijdens het debat ook een artikel uit The Guardian aan. De Britse krant schreef op basis van eigen onderzoek dat de honderd grootste gas- en oliemaatschappijen dit jaar 200 miljard euro extra winst zullen maken als de gemiddelde olieprijs in 2026 rond de 100 dollar per vat blijft steken. Die prijsaanname wordt steeds realistischer: deze week schommelt de prijs nog altijd rond dat niveau. Kenners van de oliemarkt verwachten inmiddels dat de prijs het hele jaar hoog zal blijven.
Een ander recent onderzoek, uitgevoerd door Amerikaanse en Britse universiteiten, concludeert dat de superrijken onevenredig financieel profiteren van extreem hoge olie- en gasprijzen. De helft van de overwinsten van Amerikaanse olie- en gasconcerns in 2022 kwam terecht bij de 1 procent rijkste Amerikanen. Dit effect droeg substantieel bij aan de groei van de vermogensongelijkheid, schrijven de onderzoekers.
Toenmalig president Joe Biden pleitte destijds voor een meevallersbelasting, al voerde hij die uiteindelijk niet in. Onder zijn opvolger Donald Trump, die de olie- en gasindustrie volop omarmt, maakt zo’n voorstel in de VS geen enkele kans meer.
Ook in Europa zijn er veel bedenkingen. Het minderheidskabinet van D66, VVD en CDA reageerde tijdens het relevante Kamerdebat terughoudend op de voorstellen van de oppositie. Minister van Financiën Eelco Heinen (VVD), VVD-fractievoorzitter Ruben Brekelmans en CDA-voorman Henri Bontenbal willen eerst hardere bewijzen zien dat de Nederlandse raffinaderijen daadwerkelijk overwinsten maken. Een aantal van deze bedrijven zit vast aan langetermijncontracten en zou dus geen hogere winstmarge realiseren.
Heinen en premier Rob Jetten (D66) zijn bovendien bang voor rechtszaken, zo maakten ze de Kamer duidelijk. In 2022 hief Nederland tijdelijk drie varianten van een meevallersbelasting, waaronder een Europese ‘solidariteitsheffing’. De getroffen fossiele bedrijven zijn op grote schaal gaan procederen bij de Nederlandse rechtbanken en het Europese Hof van Justitie. De meeste van deze procedures lopen nog steeds, hoewel België en Italië sindsdien twee rechtszaken gewonnen hebben.
Van de geraamde 3,2 miljard euro die de Nederlandse solidariteitsheffing moest opbrengen wordt 2,7 miljard euro nog steeds in de rechtbank bestreden, meldde het kabinet aan de Tweede Kamer. Een andere meevallerstaks uit 2022, de inframarginale elektriciteitsheffing, leverde de schatkist 245 miljoen op. Ook van dat bedrag wordt 80 procent nog aangevochten bij de rechter.
Met deze slechte ervaringen in het achterhoofd wil Heinen dat de EU eerst een juridisch waterdichte definitie van ‘overwinst’ formuleert, voordat er sprake kan zijn van een nieuwe meevallersbelasting. Sowieso wil het kabinet die alleen in Europees verband invoeren. Solistisch handelen zou het Nederlandse ‘investeringsklimaat’ anders te veel aantasten, een beproefd VVD-argument waar ook D66 en het CDA zich in kunnen vinden.
Het heffen van een woekertaks stuit ook op praktische problemen. Olie- en gasmaatschappijen zijn multinationals, die deels zelf kunnen bepalen in welk land ze belasting betalen. In 2022 deden ze aantoonbaar aan creatief boekhouden om meevallersbelasting te ontwijken. De Franse regering hoopte bijvoorbeeld 3 miljard euro op te halen met de solidariteitsheffing. De werkelijke opbrengst was een schamele 69 miljoen, omdat de energiebedrijven hun winsten boekhoudkundig naar andere landen verplaatsten.
Luister ook naar onze politieke podcast ‘De Kamer van Klok’:
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant