In mei 1940 werd Nederland „met meedoogenloos geweld overvallen”. Hoe weerbaar was de bevolking gedurende de vijf jaar die daarop volgden?
Op 10 mei 1940, op de dag van de Duitse inval toen de Maaslinie al was gevallen en de Luftwaffe met hordes vliegtuigen aangevlogen kwam, sprak de voorzitter van de Kamer, KVP-politicus Josef van Schaik de volksvertegenwoordigers aldus toe:
„Wij staan voor de afschuwelijke werkelijkheid van den oorlog. Nederland [is met] meedoogenloos geweld overvallen. Leger en vloot zullen echter in onverschrokken moed en in edele zelfopoffering den vijand met de wapenen weten te weerstaan. In een roemvol verleden zullen wij de kracht vinden, onze onafhankelijkheid tegen den overweldiger te verdedigen. Onze bevolking zal in waardigheid en kalmte, maar tevens in fierheid haren plicht vervullen.”
De regering was al gevlucht. Vijf dagen later zou Nederland capituleren. Wat opvalt in Van Schaiks toespraak evenwel is de vanzelfsprekendheid waarmee hij ervan uitging dat bevolking, leger, vloot en parlementariërs de moed en de inspiratie zouden vinden om verzet te bieden.
We weten dat dat voor velen helemaal niet gold. Het NIOD heeft berekend dat slechts 0,5 procent van de bevolking – 45.000 van de 9 miljoen – tot het georganiseerde verzet behoorde (ook al proberen sommige historici dat getal op te krikken). We weten ook dat velen die verzet pleegden, dat met de dood moesten bekopen. Dat tussen de 210.000 en 280.000 mensen in de WOII omkwamen, en dat daarvan 102.000 joden domweg werden vermoord, dikwijls voordat ze de kans kregen hun moed of kracht überhaupt te tonen.
Toch deed van Schaik een vanzelfsprekend beroep op de ‘geestelijke weerbaarheid’. Dat is een interessante categorie, die de afgelopen tijd vaker opduikt.
Want we leven in een tijdperk van ‘transboundary crises’: crises die allerlei soorten en vormen van grenzen overschrijden en die elkaar versterken. De oorlog in Oekraïne is overgegaan in een energiecrises, die al was aangewakkerd door de pandemie. De oorlog in Iran drijft de olieprijzen verder op. De stikstofcrisis houdt de woningmarkt op slot, en de asielcrisis zet het vraagstuk van beschikbare woningen onder druk. En dan heb ik het nog niet gehad over de de ‘creeping crises’ van de klimaatopwarming, het verlies van biodiversiteit en de uitputting van de aarde. Bij al die crises gaat het niet alleen om de ‘hardware’: om geld, infrastructuur, vaccins, bondgenootschappen of troepenmachten. Het gaat altijd ook om de perceptie van die crises en de reactie van mensen erop. Het gaat om vitale belangen die acuut worden bedreigd. Dat raakt dus óók aan de ‘mindset’ waarmee we een crisis beleven.
Ik heb al wel vaker over de crisiskloof geschreven. Dat betekent dat enerzijds het merendeel van de mensen heel goed weet dat crises in het verleden ergere gevolgen hadden, dat anno nu er vanuit de overheid gewoonweg veel meer hulp te verwachten is. Maar dat anderzijds de onvrede, de angst en onzekerheid er niet minder door zijn geworden.
Dat brengt me dus bij die geestelijke weerbaarheid. Want dat we tegenwoordig te maken hebben met een maatschappelijke mindset van onzekerheid, kwetsbaarheid en ook van boze angst en onrust is geen opzienbarend inzicht meer. Er wordt veelvuldig gesproken over geestelijke gezondheid en mentale weerbaarheid. Daarbij gaat het niet alleen om geld en middelen, maar om het ‘hoe’: hoe mensen daarmee omgaan, wat hun sociaal-psychologische capaciteiten zijn of hoe je vertrouwen als sociaal kapitaal kunt inzetten.
Maar toch is dat nog niet wat Van Schaik bedoelde met geestelijke weerbaarheid. Belangrijker nog dan het hóé is immers het waaróm. Want waarom zou je niet hard wegrennen, vluchten en alleen voor je eigen hachje opkomen in tijden van nood en dood? Waarom zou je moedig, krachtig, gemeenschapsgezind en onverzettelijk blijven?
Voor een antwoord op die vraag kunnen we opnieuw bij Van Schaik te rade gaan. Want hij overleefde de oorlog en sprak, toen de Kamer op 25 september 1945 voor het eerst na de oorlog weer bijeenkwam, de volksvertegenwoordigers aldus toe: „Na de lange bange jaren van scheiding verheugt het mij, de vertegenwoordiging van het Nederlandsche volk weder te hebben kunnen bijeenroepen.”
Maar Van Schaik benoemde ook het lijden en de nood. En nog belangrijker: het handelen van mensen in het aangezicht van die nood. Er was een deel van de bevolking geweest dat „tot verraad aan eigen zaak was bewogen”. Maar er was ook een deel geweest, waarvan „de innerlijke gesteldheid […] onwrikbaar was gebleven”. Zij waren geïnspireerd door „geestelijk leiders […] die ononderbroken den geestelijken weerbaarheid en weerstand aan de massa hadden gepredikt”. Die gesteldheid had „zich voorts in de practische verzetsdaad geopenbaard in duizenderlei vormen”.
In 1940 waren burgers op zichzelf aangewezen, de regering was immers gevlucht. Waar haalden ze hun kracht uit, waaraan ontleenden ze het waarom van hun verzet? Van Schaik noemde de bronnen die hij kende: sommigen hadden kracht geput uit het verleden, anderen hadden zich opgetrokken aan concrete voorbeelden van volharding en opoffering van anderen (bijvoorbeeld de koningin). Hij noemde ook de constitutie, de liefde voor waarheid die mensen had ingeënt tegen „leugen en bedrog”, en het geloof in God. Het ging erom dat je in crisistijd liet zien wie je was, niet voor jezelf, maar ook voor de ander, met het oog op de gemeenschap.
In het aangezicht van de crisis van 1940-1945 verbleken onze huidige crises nog altijd. Maar toch. Steeds meer onderzoek toont aan dat het niet alleen met de mentale, maar ook met de geestelijke weerbaarheid niet per se beter is gesteld dan toen.
Deze week werd de vrijheid gevierd. Maar echte vrijheid is niet alleen negatief (‘vrijheid van’). Het is ook niet iets dat alleen praktisch goed geregeld moet zijn (met geld, troepenmachten en noodkoffertjes). Echte vrijheid wordt pas positief beleefd als er meerdere bronnen van geestelijke weerbaarheid kunnen worden aangeboord. De handelingen van de Tweede Kamer uit 1945 laten zien hoe dat moet.
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin