Tentoonstelling Wetenschapsmuseum Boerhaave in Leiden laat de bezoeker zien hoe wankel de waarheid kan zijn, zelfs in de wetenschap.
De tentoonstelling Waarheid? in Rijksmuseum Boerhaave.
Het gelaat van een neanderthaler (een uit 1924 en een uit 2021). Een kartonnen model van de hersenen uit 1960. Een artistiek skelet van de fictieve homo stupidus stupidus. Een exemplaar van de Pravda. Een leugendetector. Het rapport van de Zuid-Afrikaanse Waarheidscommissie.
Waarheid? Kunst van de twijfelRijksmuseum Boerhaave, te zien t/m 3 januari 2027.
Het is allemaal te bekijken op de expositie Waarheid? Kunst van de twijfel in het onvolprezen Rijksmuseum Boerhaave te Leiden. Die was eerder te zien in het Gents Universiteitsmuseum (vandaar de Vlaamse wetenschapsfilosoof in een van de video’s) en is door het Boerhaave aangevuld met verhalen en objecten uit de eigen collectie en met bruiklenen. Smaakvol ingericht in vier (matig verlichte) zalen, met goed gekozen en gepresenteerde objecten – niet te veel, zodat de bezoeker er niet in verdwaalt. De kunstvoorwerpen blijven aan de zijlijn en ondersteunen de thema’s van de zalen.
Die vier thema’s zijn: vertellers van waarheid (onder meer fossiele schelpen, een stammicroscoop uit 1840-1843, medische wasmodellen), bakens van waarheid (een gorillaskelet, een set voor vingerafdrukken, een schoolplaat van ‘holbewoners’), vertroebeling van waarheid (een leugendetector, theatermaskers) en zoeken naar waarheid (foto’s, borduurwerk van Syrische vluchtelingen, kindertekeningen voor psychologen). Het verband tussen thema en object is niet altijd even sterk. Waarom horen 1984 van George Orwell en een nazi-stamboom van ‘minderwaardigen’ bij bakens en niet bij vertroebeling? Of het skelet van een gorilla waarbij wordt vermeld dat het bestaat uit onderdelen van twéé gorilla’s – om aan te geven dat musea esthetische overwegingen soms de voorrang geven boven feitelijke.
Wat beoogt de expositie? De uitnodiging aan het begin luidt: „Kom binnen, en twijfel!” Ergo: het idee is bezoekers kritisch te leren kijken naar wetenschap en kennis en hun de „kunst van de twijfel” bij te brengen. Dus leren we dat de fossielen die Johann Beringer in Würzburg vond (en waarin hij een godsbewijs zag) bedrog waren. En dat de gezichtsreconstructie van een neanderthaler uit 1924 die door Europese musea werd getoond, bepaald was door racistische en onjuiste opvattingen (inmiddels laat neanderthaler ‘Krijn’ (2021), ook aanwezig op de expo, zien dat hij helemaal niet zoveel verschilde van ons, bezoekers.
Zulke historische kanttekeningen bij het geloof in ‘waardevrije wetenschap’ zijn nuttig. Wetenschap is mensenwerk en uitkomsten van onderzoek worden getekend door historische, culturele en sociale veronderstellingen. Maar toch. Gaandeweg krijg je het benauwd van alle bedenkingen, zelfrelativering en twijfel. Dan lijkt de expo rakelings te scheren langs het idee dat wetenschap ‘ook maar een mening is’, of geheel en al wordt bepaald door historische of sociale verhoudingen. Een verwarring van context en content ligt dan op de loer.
Want wat is eigenlijk waarheid? En wanneer is iets kennis? Vreemd genoeg ontbreekt goede uitleg over die kernvragen. Filosofie, toch ooit de ‘koningin van de wetenschappen’ genoemd, valt vanaf de entree van de tentoonstelling diep in het gat tussen wetenschap en kunst. De teksten die wel raken aan filosofische vragen gaan bijna zonder uitzondering de relativistische kant uit: veel wat we zien is een kwestie van „interpretatie” of „perspectief”.
Aan het einde meldt één bordje zelfs: „Niets is helemaal waar of onwaar. Vaak ligt het antwoord in het midden.” Echt, niets? Ook niet de uitspraak dat de aarde om de zon draait en niet andersom? In het boekje bij de expo staat het net iets anders: „Iets is niet altijd waar of onwaar. Meestal ligt het antwoord in het midden.” Maar ook een antwoord dat in het midden ligt (tussen twee extremen kan waar of onwaar zijn. Of niet? „Op veel vragen bestaat geen eenduidig antwoord”, besluit de tekst. Ja, antwoorden in de wetenschap zijn vaak voorlopig – maar dat is iets anders dan dat er geen eenduidig antwoord „bestaat”. Hoe wéét de tekstschrijver dat eigenlijk? Is het wel waar?
Wat ook zou helpen, is iets meer twijfel over dat andere sleutelbegrip in de expositie: twijfel. Wat is dat? Gezonde scepsis hoort bij wetenschap, ook tegenover de eigen uitgangspunten en vooroordelen. Maar er is zoiets als onredelijke twijfel, waar geen kruid tegen gewassen is. Het soort dat je tegenkomt bij complotdenkers die niet zo genoemd willen worden maar ‘gewoon vragen stellen’ (waarbij geen antwoord wordt geaccepteerd). Waar ligt de grens met cynisme? Wanneer gaat methodische twijfel over in conspiratieve paranoia?
Veel van de relativeringen die Waarheid? plaatst bij blind vertrouwen in de wetenschap zijn leerzaam en terecht, zoals die tijdgebonden gezichtsreconstructies van ‘oermensen’. De expositie is mooi ingericht, en de objecten zetten je aan het denken – dus dat is winst. Maar toch: anno 2026, na jaren van coronascepsis en vaccinatiefobie, zou het ook niet gek zijn als de wetenschap juist wat zelfbewuster naar buiten treedt. Niet met een beroep op absolute autoriteit – dát wordt in het Boerhaave vakkundig onderuitgehaald – maar met de verzekering dat wetenschap niet alléén een kwestie is van „interpretatie” maar wel degelijk kennis oplevert. Dat die kennis altijd partieel en voorlopig is, wil niet zeggen dat het géén kennis is, of louter een kwestie van ‘perspectief’. Plat gezegd: de aarde draait inderdaad om de zon – of je het nu bekijkt vanaf de aarde, vanaf de maan of met Musk op Mars.
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin