Met een kritisch oog keek ik naar de documentaire-serie Onze man bij de vijand van Thomas Erdbrink. En ik moet eerlijk zeggen, ondanks de kwalijke blunders in het commentaar van de presentator heb ik ervan genoten. Vooral omdat ik eindelijk weer eens de almacht van de Russische staatspropaganda kon ervaren. Zo herkende ik bij de ouderen die Erdbrink sprak meteen een ongezonde dosis Sovjetnostalgie die ik uit mijn eigen jaren in Rusland ken, zo van ‘eens waren we een machtig rijk en dankzij Poetin zijn we dat weer.’
Nu heeft mevrouw Goedhart, mijn geschiedenislerares op de middelbare school, me altijd gewaarschuwd voor het gevaar van nostalgie. Misschien herkende ik daarom ook zoveel in de roman Russische specialiteiten van de Duits-Oekraïense schrijver Dmitrij Kapitelman (Kyiv, 1986). Het is een geestig en tegelijk tragisch boek over een Russischtalige Oekraïense familie, die in de jaren negentig uit Kyiv naar Leipzig is geëmigreerd. Daar hebben ze tot aan de Covid-pandemie een Russische specialiteitenwinkel, waar behalve typisch Russische producten als kaviaar, bonbons, rivierkreeftjes in tomatensaus, gezoete melk, witte kool en driebiggetjesworst, ook Russische souvenirs, Russischtalige boeken en Russische ijsjes worden verkocht.
De ouders van Dmitrij zijn chaotische ritselaars, wier ondoordachte belevenissen je vaak aan het lachen maken. Terwijl zijn vader in de winkel sjoemelt met de boekhouding, kijkt zijn moeder de hele dag op de Russische staatstelevisie naar het nieuws en weerbericht. Met de Russische berichtgeving over de ‘speciale militaire operatie’ tegen het Oekraïense ‘naziregime’ is ze het daardoor roerend eens. De Navo, Amerika, Oekraïne zelf hebben die oorlog veroorzaakt, niet Rusland, meent ze. Dmitrij, die in Oekraïne is geboren, denkt er compleet anders over. De oorlog heeft een kloof tussen hen geslagen.
Hun relatie verslechtert nog meer als het over de slachtpartij in het Oekraïense Boetsja gaat. Volgens Dmitrij’s moeder hebben de Oekraïners die zelf in scène gezet. Zulke beschuldigingen uit ze zelfs als ze in haar oude Golf rijdt en op haar mobiele telefoon simultaan het Russische nieuws volgt, een pak amandelijs leeg lepelt en een sigaret rookt.Dmitrij valt intussen op dat Russische tv-programma’s steeds vaker gemilitariseerd zijn. Zo zitten er bij popconcerten altijd wel een paar generaals in het publiek, die naar de mensen op het podium proosten op de overwinning.
Om zijn gelijk bevestigd te krijgen, gaat Dmitrij terug naar Kyiv, waar vrienden hem meenemen naar Borodzjanko, een stadje waar het Russische leger net als in Boetsja de beest heeft uitgehangen. Ook hier regent het weer grappen en grollen, waarmee Kapitelman het meest verschrikkelijke draaglijk maakt. Maar misschien is dat wel de beste manier om al het door Rusland veroorzaakte leed te kunnen verteren. Dat Dmitrij’s moeder uiteindelijk niet aan Sovjet-nostalgie blijkt te lijden, maar slechts terugverlangt naar haar jeugd in het Oekraïne van begin jaren negentig, is daarbij een schrale troost.