Gas- en olieprijzen De financiële gevolgen van de energiecrisis vallen voor de meeste Nederlandse huishoudens mee, concludeert het Centraal Planbureau (CPB). Voor twee specifieke groepen geldt dat niet: mensen met grote, oude koopwoningen en bewoners van sociale huurwoningen.
De energiecrisis, veroorzaakt door de Iranoorlog, heeft voor de meeste Nederlandse huishoudens slechts „beperkte” effecten op de besteedbare inkomens. Dat concludeert het Centraal Planbureau (CPB) in een donderdag verschenen analyse. Die conclusie geldt alleen lang niet voor iedereen. „De financiële gevolgen van de oorlog verschillen sterk per huishouden en er zijn flinke uitschieters”, zegt de hoofdonderzoeker namens het CPB, Rutger Teulings.
Afgelopen maart sloot Iran de Straat van Hormuz, een van de belangrijkste handelsroutes voor olie en gas, als wraak op aanvallen uit de Verenigde Staten. Daarbovenop zijn er verschillende aanvallen uitgevoerd op energie-infrastructuur in het Midden-Oosten. Tegelijkertijd neemt de aanvoer van brandstoffen elders op de wereld toe om de gaten die zijn ontstaan deels op te vullen, bijvoorbeeld uit de VS en Venezuela. Zondag sloten Iran en de VS een principeakkoord dat moet leiden tot de heropening van de Straat van Hormuz, al is over het akkoord nog veel onduidelijk.
Door de nervositeit op de markt zitten de prijzen van olie en gas al maanden in een achtbaan. De prijs van een vat Brent-olie kwam de afgelopen maanden zelfs een paar keer boven de 110 dollar uit. Het toonaangevende Internationaal Energie Agentschap (IEA) sprak in maart van de grootste energiecrisis ooit.
Toch vallen de financiële gevolgen voor huishoudens in Nederland volgens het CPB over het algemeen dus mee. Ervan uitgaande dat de energie- en brandstofprijzen zich ontwikkelen volgens de marktverwachtingen, „verliest een doorsnee huishouden minder dan 1 procent van zijn besteedbaar inkomen” in dit jaar en komend jaar. Met de marktverwachtingen bedoelt het CPB de marktprijzen zoals de financiële markt verwacht dat die zich ontwikkelen.
Zelfs in het CPB-scenario waarin de olieprijzen toch langer hoog blijven, met 140 dollar per vat olie tegen het eind van dit jaar, loopt het inkomensverlies slechts op tot zo’n 1 procent in 2026 en 2 procent in 2027.
„De effecten [zijn] nog niet zo groot als tijdens de energiecrisis van 2022”, schrijven de auteurs. Het CPB berekende destijds dat de laagste inkomensgroepen tot 8 procent van hun bestedingsruimte verloren, met uitschieters van meer dan 15 procent. Overheidsmaatregelen, zoals het prijsplafond en de energietoeslag, compenseerden een deel van die klap.
Vergeleken met de energiecrisis van 2022 zien de CPB-onderzoekers duidelijke verbeteringen in de bescherming van huishoudens tegen de stijgende energieprijzen. Meer woningen zijn geïsoleerd en beschikken over een warmtepomp of zonnepanelen. Ook rijden meer Nederlanders elektrisch. Het aantal isolatiemaatregelen steeg van minder dan 70.000 in 2021 naar 250.000 tot 280.000 in 2023 en 2024. Daarnaast voerden woningcorporaties ook nog verduurzamingen aan hun woningen uit.
Elektrische auto’s blijven voor de laagste inkomens wel vaak buiten bereik. Voor hen zou een lease-subsidie kunnen helpen, denkt het planbureau.
Ook hebben meer huishoudens dan tijdens de energiecrisis van 2022 een vast gascontract, waardoor de hogere gasprijzen nu niet meteen voelbaar zijn. Toch hebben stijgende gasprijzen volgens het Centraal Planbureau uiteindelijk meer invloed op de uitgaven van huishoudens dan hogere brandstofprijzen, omdat de komende maanden vaste contracten aflopen terwijl de gasprijzen richting de winter zullen stijgen.
Veel huishoudens moeten hun vaste contract daarom vernieuwen op het moment dat de gasprijzen hoog zijn. „In april had 33 procent van de huishoudens een energiecontract dat na het uitbreken van de oorlog was afgesloten”, aldus het CPB. „Eind 2026 is dat 83 procent en in de loop van 2027 ruim 95 procent.” Wel denken de onderzoekers dat de stijging minder hoog zal zijn dan in 2022.
Mensen met lagere inkomens voelen over het algemeen de gevolgen van de crisis meer dan die met hogere inkomens. Iedereen verbruikt ongeveer evenveel gas. Huishoudens met hogere inkomens wonen dan wel in grotere huizen, maar die huizen zijn ook beter geïsoleerd. Mensen met een laag inkomen zijn daardoor relatief veel geld kwijt aan energie.
Twee groepen zijn oververtegenwoordigd in de uitschieters die meer last hebben van de energiecrisis: mensen met grote, oude koopwoningen en bewoners van sociale huurwoningen – waarschijnlijk omdat deze woningen slecht geïsoleerd zijn. Door gestegen brandstofprijzen worden lagere inkomens mét auto ook hard geraakt, maar dat is relatief gezien een wat kleinere groep met diverse achtergronden. Zij zijn daardoor lastig traceerbaar voor de overheid.
Half april presenteerde het kabinet een steunpakket van in totaal ongeveer 1 miljard euro voor ondernemers en huishoudens met een laag inkomen. Het pakket bevatte steun voor energielasten, subsidies voor isolatie en een hogere onbelaste reiskostenvergoeding. Volgens een evaluatie van het CPB verzacht die laatste maatregel de gevolgen van de energiecrisis maar beperkt. Bovendien profiteren lage inkomens weinig, omdat zij vaker geen auto hebben en minder vaak werken.
Het planbureau raadt brede steunmaatregelen, zoals een verlaging van de brandstofaccijns, af. Zulke maatregelen zijn kostbaar en kunnen de energietransitie afremmen. Voor op de langere termijn noemt het planbureau „verdere verduurzaming van de woningvoorraad en het wagenpark cruciaal”.
Gerichte hulp aan huishoudens met een laag inkomen die komende winter in de knel komen, vindt het CPB ook verdedigbaar. Het Tijdelijk Noodfonds Energie, dat huishoudens met een laag inkomen kunnen aanspreken als ze in financiële problemen komen door hun gasrekening, wordt gezien als effectief. Het CPB verwacht wel dat hiervoor meer geld nodig is dan nu gereserveerd.
Inmiddels is de prijs voor een vat Brent-olie wat gezakt; woensdag stond de prijs op net onder de 80 dollar. Ook bij de pomp zijn de prijzen voor diesel en benzine licht gedaald in vergelijking met een maand geleden, becijferde de Autoriteit Consument en Markt (ACM) woensdag. Maar de prijzen liggen alsnog „veel hoger dan voor de oorlog in Iran”. Afgelopen zondag sloten Iran en de VS een vredesakkoord, maar of en voor hoe lang dat standhoudt is nog de vraag.