Christoph Peters In het slotdeel van zijn trilogie richt deze Duitse schrijver zich op de hypocrisie van het huidige Duitsland, een verscheurde samenleving waarin het „samen” nauwelijks lijkt te bestaan.
Berlijners genieten van het mooie weer op de Ludwig Erhard-oever aan de Spree.
Voor de opening van een tentoonstelling in een Berlijnse galerie zijn tal van familieleden van de jonge kunstenaar Fabian uitgenodigd, behalve zijn steenrijke oom, Hermann Carius, uitgerekend degene die hem heeft gefinancierd. De reden daarvoor is dat die oom een bekend radicaal-rechtse politicus is.
Christoph Peters: Dood in Berlijn. (Innerstädtischer Tod) Vert. Annemarie Vlaming. Atlas Contact. 285 blz. € 24,99
Het grensoverschrijdende seksuele gedrag van de beroemde galeriehouder zet ook nog eens de expositie van Fabians gewelddadige, verontrustende objecten onder stroom en dreigt de aandacht van de kunst af te leiden. Zo schuurt er van alles in de roman Dood in Berlijn van Christoph Peters, die nu in een Nederlandse vertaling is verschenen.
De dertigjarige kunstenaar Fabian tobt over zijn werk en zijn plek in de familie. Ook tobt hij over Berlijn, een stad vol pronkende architectuur die tegelijkertijd een permanente bouwput is, renovaties en historiserende projecten aan elkaar rijgt en net zoals het land nog niet verenigd is. Zo hekelt hij het Humboldt Forum, een „namaakpaleis, opgetrokken uit met zandsteen bekleed gewapend beton”, gebouwd op de plek van het voormalige stadsslot dat door de machthebbers van de DDR is opgeblazen. Omdat het als symbool van Pruisisch imperialisme werd gezien, maakte het plaats voor een paleis voor het volk. Na de hereniging werd ook dat gesloopt.
In zijn roman kijkt Peters in de hoofden van meerdere personages. Zoals Fabian een buitenbeentje is, zo geldt dat ook voor zijn neef Martin, een pastoor. Dat beroep is impopulair door de talrijke schandalen binnen de kerk. En ook als geestelijk verzorger speelt hij geen rol van betekenis meer. Dat merkt hij als hij tijdens een incident met daklozen onder een brug door ambulancepersoneel wordt geweerd.
Net als Fabian contempleert Martin over het tijdsgewricht waarin we leven, over vluchtelingen uit Oekraïne en elders, over een samenleving die het „samen” nauwelijks kent. Hun ouders zijn van hun beide zoons vervreemd en kunnen hun keuzes niet respecteren.
Ook de 73-jarige Hermann Carius, oom, broer en zwager, wordt niet door zijn familie gerespecteerd. Iedereen schaamt zich voor hem, zelfs zijn echtgenote, want Carius is een prominent parlementslid voor de Nieuwe Rechten. Losgeslagen doolt hij door de stad en verafschuwt het als hij een moslim als chauffeur heeft. Ook wordt hij getypeerd door gedachtes als: „De ziekelijke fixatie van de Duitsers op de periode ’33 tot ’45 had ertoe geleid dat er in het land een geïnstitutionaliseerde zelfhaat heerste.” Hij bepleit zelfs een actieve geboortepolitiek en begrijpt de wens naar „oude grootsheid” van de Russische president.
Hermann Carius lijkt geënt op de prominente voormalige politicus Alexander Gauland. Als medeoprichter van de extreemrechtse AfD baarde hij regelmatig opzien. Zijn uitspraak van 2018 dat het nationaalsocialisme slechts een kleine vlek, een vliegenpoepje („Fliegenschiss”) in de geschiedenis van Duitsland was, zorgde voor afgrijzen, maar zijn achterban bereikte hij er wel mee. Ook met uitspraken dat hij Duitsland en het Duitse volk zou terughalen en dat hij op tegenstanders zou jagen trok hij de aandacht.
De beladen vernissage van Fabian vindt plaats in een Berlijnse galerie die in een voormalig kerkgebouw is gehuisvest, wat zeer symbolisch is voor de ontkerkelijking en de verandering van zingeving.
Ook dat die vernissage juist op 9 november 2022 is gepland, is veelzeggend. Voor Duitsers is 9 november de dag van het lot, de ‘Schicksalstag’, waarop veel lijnen van de Duitse geschiedenis samenkomen. Op die datum viel in 1989 de Muur en konden Oost en West verenigd worden, vernielden in 1938 de nazi’s in heel het land Joods bezit en mishandelden zij de eigenaren ervan, pleegde Hitler in 1923 een mislukte staatsgreep en werd Duitsland in 1918 een republiek nadat het Keizerrijk de wereldoorlog had verloren. Aan de geschiedenis kan je niet ontsnappen, lijkt Peters met die datumsymboliek te willen zeggen.
Vijf oorspronkelijk Duitstalige romans stonden op de longlist voor de Europese Literatuurprijs en deze geslaagde vertaling heeft de shortlist bereikt. Dood in Berlijn is bovendien de sluitsteen van de ‘Trilogie des gegenwärtigen Scheiterns’, de trilogie van het hedendaagse falen, zoals de schrijver Wolfgang Koeppen in de beginjaren van de Bondsrepubliek Duitsland een ’trilogie van het falen’ schreef.
Zelfs de titels van Peters’ trilogie herinneren aan die van Koeppen. Het laatste deel van diens trilogie heet De dood in Rome. Die roman richt zich op de naoorlogse Duitse geschiedenis en het naziverleden, terwijl Peters zich op hypocrisie en de verscheurde samenleving lijkt te willen richten. Centraal bij Peters staat de welgestelde familie van stropdasfabrikanten uit Krefeld, een stad in Noordrijn-Westfalen, die zich vooral bekommert om het prestige en de buitenkant. In de vertaalde titel van Innerstädtischer Tod, Dood in Berlijn, wordt de parallel met Koeppens romantitel het duidelijkst. Andere parallellen zijn bijvoorbeeld de expositie die bij Koeppen een concertpremière is, en in beide romans is er een zoon die priester is geworden.
Kennis van de andere delen van de trilogie is niet nodig voor deze roman, en Koeppens trilogie is slechts een extra leeslaag. De verwevenheid van zijn romans zegt wel iets over de ambities van Christoph Peters, die ooit de kunstacademie afsloot. Zijn roman biedt een ontnuchterende kijk op ons tijdgewricht en alleen al daarom is Dood in Berlijn een spiegel voor de lezer.
De roman kreeg gratis reclame doordat een Berlijnse galeriehouder en diens vrouw de roman gerechtelijk wilden laten verbieden omdat ze zich in de roman herkenden. De klacht werd afgewezen en de vrijheid van kunst werd verdedigd.