Brexit
Dit is het dagelijkse commentaar van NRC. Het bevatmeningen, interpretaties en keuzes. Ze worden geschreven door een groepredacteuren, geselecteerd door de hoofdredacteur. In de commentaren laat NRC zien waar het voor staat. Commentaren bieden de lezer eenhandvat, een invalshoek, het is ‘eerste hulp’ bij het nieuws van de dag.
Een historische fout? Tien jaar na het Brexit-referendum is het vanaf de Nederlandse Noordzeekust moeilijk om anders naar de keuze van de Britten te kijken. Niet alleen vanwege de politieke chaos die al even zo lang aanhoudt, met Keir Starmer als de zevende premier sinds 2016 die zijn politieke toekomst niet zeker is. Het stabiele twee partijenstelsel in het grootste landsdeel, Engeland, heeft plaatsgemaakt voor een op Europese democratieën lijkend meerpartijenlandschap. Dat betekent meer keuze voor de kiezer, maar ook meer volatiliteit.
De Brexit bleek bovendien geen oplossing voor de talloze grieven en zorgen die ertoe leidden dat de Engelsen in meerderheid voor uittreding kozen. Het vermeende EU-juk was maar één reden, een waar de meeste kiezers tot het referendum nauwelijks over hadden nagedacht. Normale zorgen speelden wel mee, over een tekort aan woningen en banen, over hoge levensonderhoudskosten en lange wachtlijsten in de gezondheidszorg, zorgen over hoe migratie de samenleving veranderde. Die zorgen leven nog steeds.
Op economisch gebied wijzen vrijwel alle indicatoren erop dat het land het sinds Brexit moeilijker heeft dan gelijksoortige economieën. Er kwam geen onmiddellijke recessie, waar in de campagne toenmalig minister van Financiën George Osborne voor waarschuwde. Maar cumulatief is er schade: het bruto binnenlands product ligt tussen de 6 en 8 procent lager dan als het VK nog lid was geweest van de EU. Er wordt minder in het land geïnvesteerd, er is minder concurrentiedruk, minder kennisoverdracht en een lagere productiviteit, concluderen verschillende economen. Het mkb exporteert minder met de nabije buurman, toch een markt met 450 miljoen consumenten. De Brexit maakte handel kostbaarder, moeilijker en trager.
De slogan ‘take back control’, die de Brexiteers hanteerden, was uitermate effectief. Maar in de praktijk blijkt dat ook voor een land dat totaal soeverein wil zijn, regelgeving in een nauw verbonden wereld geen overbodige luxe is. Dat handel niet zonder regels kan bestaan, dat asielstromen ongeácht regels plaatshebben, dat arbeidsrechten en milieuregels niet voor niets bestaan.
Had de Brexit kunnen lukken? Wellicht, als er een eenduidig beeld was over hóé het VK er buiten de EU uit had moeten zien. Maar een plan was er niet en pas gedurende de vier jaar durende onderhandelingen met Brussel werd duidelijk wat de Brexit zou inhouden: het hard doorsnijden van vrijwel alle banden.
De Brexit had misschien kunnen lukken als de wereld sinds 2016 niet drastisch was veranderd. Het referendum werd gehouden in een tijd van groeiend protectionisme. Een wereldwijde pandemie, een oorlog in Europa en onrust in het Midden-Oosten, en een onvoorspelbare Amerikaanse president maakten duidelijk dat het juist van belang is om bondgenoten te hebben die niet alleen dichtbij liggen maar ook democratische waarden delen.
Vanaf deze kant van het Kanaal is het makkelijk ‘I told you so’ te zeggen. Zeker nu peilingen uitwijzen dat een kleine meerderheid van de Britten spijt heeft van de Brexit. Al betekent dat niet dat zij weer lid willen worden van de EU of geloven in het ideaal van Europese eenwording. Voor veel Britse politici blijkt het hardop pleiten voor openlijke toenadering een taboe dan wel electorale zelfmoord.
Europa past echter geen leedvermaak. Want dezelfde geopolitieke factoren laten ook andersom zien dat goede vrienden hard nodig zijn. Op veiligheids- en defensiegebied kan de EU niet zonder de Britten, dat is binnen de NAVO duidelijk te zien. Het is daarom jammer dat een poging om Londen te betrekken bij een miljardenfonds om de Europese defensie op te bouwen eind vorig jaar mislukte.
Europese lidstaten past ook geen onverschilligheid over het functioneren van de EU. Over een Pexit, Frexit of Nexit wordt weliswaar niet meer openlijk gesproken, de zelfmutilatie van de Britten was waarschuwing genoeg voor de meeste populisten. Radicaal-rechts probeert de EU nu van binnenuit te veranderen en zet in Brussel steeds vaker de toon met minder regels voor bedrijven, een afgezwakt klimaatbeleid en strengere migratieplannen.
De les van de Brexit is dat het belang van Europese samenwerking blijvend moet worden bevochten. Ook in Nederland wordt te vaak gewezen naar Brussel als boeman. Ook in Nederland wordt te vaak andere lidstaten de les gelezen en geschreeuwd als anderen Nederland juist wijzen op het negeren van Europees beleid. Ook in Nederland is het minimaliseren van de EU-bijdrage een langlopende obsessie. En ook in Nederland zijn maar weinig politici te vinden die met bevlogenheid over de EU praten. Terwijl voor de Nederlandse slagkracht in het buitenland de waarde van lidmaatschap onbetwistbaar is.