In Amerika wordt vrijdag gevierd dat de slavernij op 19 juni 1865 werd afgeschaft. Wat op deze feestdag (Juneteenth) vooral opvalt, is de afbraak van de kiesrechten van zwarte kiezers. ‘Het kwaad is nu eenmaal heel creatief.’
is correspondent Verenigde Staten van de Volkskrant. Ze woont in New York.
‘Kijk wat de Republikeinen hebben gedaan’, verzucht de 31-jarige Justin Pearson in de bibliotheek van Memphis. De jonge politicus opent op zijn telefoon de oude en nieuwe kieskaart van zijn staat Tennessee, in het broeierige Amerikaanse zuiden. ‘Een, twee, drie’, zegt hij, terwijl hij zijn vingers over de kaart beweegt. ‘Zoveel stukken. Ze hebben mijn kiesdistrict in drieën gehakt.’
In oktober stelde Pearson zich kandidaat voor het Amerikaanse Congres namens district 9, waaronder de linkse en overwegend zwarte stad Memphis valt. Het is al jarenlang de enige zetel die Democraten weten te behouden in deze uiterst conservatieve staat. Pearson had als kandidaat een goede kans gemaakt, maar dat is niet langer zo.
‘Sorry, als ik veel gaap tijdens het interview’, waarschuwt hij. ‘Nu mijn campagne is omgegooid, slaap ik nog maar vier uur per nacht.’
Onder druk van president Donald Trump heeft het door Republikeinen gedomineerde lokale Congres de kieskaart van Tennessee hertekend (net als in andere conservatieve staten). Op de nieuwe kaart is Memphis opgehakt in stukken die zijn samengevoegd met rurale, conservatieve gebieden. Het zorgt voor gekke vormen op de kaart. Eén zo’n nieuw kiesdistrict loopt bijvoorbeeld van Memphis tot aan Nashville, meer dan 300 kilometer richting het westen.
De Republikeinen hopen zo de stemkracht van Memphis te verwateren en een extra zetel te verwerven in Washington. Dan heeft Tennessee helemaal geen Democratische of zwarte vertegenwoordigers meer.
‘Dit is hoe ver ze gaan om de stem van zwarte kiezers te onderdrukken’, zegt Pearson, die in zijn nette pak op een plastic stoel is gaan zitten. ‘Ik vind het walgelijk en teleurstellend en tegelijkertijd ben ik totaal niet verrast. Het kwaad is nu eenmaal heel creatief.’
Deze vrijdag vieren Amerikanen ‘Juneteenth’, een feestdag die het einde van de slavernij op 19 juni in 1865 markeert. Pas 100 jaar later zorgde The Voting Rights Act uit 1965 echt voor gelijke rechten tussen zwarte en witte Amerikanen in het stemhok.
Voortaan werd de vertegenwoordiging van zwarte kiezers wettelijk beschermd. Tijdens het hertekenen van de kaarten mocht niet door zwarte wijken worden gesneden. Ook in zeer conservatieve delen van het land kregen zwarte stemmers de mogelijkheid om vertegenwoordigers uit hun midden te kiezen en naar Washington te sturen.
Dat recht is niet langer gegarandeerd. Eind april besloot het Hooggerechtshof dat staten geen rekening hoeven te houden met etniciteit als zij hun kieskaarten tekenen. De lijnen mogen dwars door zwarte gebieden lopen.
Deze beslissing leidt tot een enorme machtsverschuiving in het zuiden, waar ongeveer 60 procent van de zwarte Amerikanen woont. Zij vormen hier nog altijd een belangrijk machtsblok voor de Democraten. Als hun stem als collectief minder waard is, dan is dat een voordeel voor de Republikeinen.
‘I love it’, reageerde een opgetogen Trump in het Oval Office na de uitspraak. Naast Tennessee besloten ook Florida, Louisiana en Alabama hun kaarten te hertekenen op een manier die gunstig uitpakt voor Republikeinen. Zo’n negentien zwarte volksvertegenwoordigers dreigen de komende jaren hun zetel te verliezen. De tussentijdse verkiezingen in november zullen het eerste testmoment zijn.
‘Precies dezelfde staten die vroeger wilden dat de slavernij intact zou blijven, willen nu de macht van zwarte kiezers verzwakken’, zegt Pearson. ‘Dat komt doordat onze racistische geschiedenis in dit deel van het land nog springlevend is.’
Memphis ligt in de zuidelijkste, uiterste hoek van de staat, waar de conservatieve buurstaten Arkansas en Mississippi samenkomen. Tennessee kent een lange geschiedenis van slavernij en racisme, maar ook van befaamd burgerlijk verzet daartegen.
In de 19de eeuw werd hier de racistische terreurgroep Ku Klux Klan opgericht, die de gelijke rechten van zwarte burgers met geweld bestreed. Op papier mochten zwarte mannen stemmen, maar in de praktijk werden zwarte kiezers met geweld of regels buiten de politieke macht gehouden.
In zuidelijke staten gold bijvoorbeeld lang de ‘grootvaderclausule’, die stelde dat burgers geen belasting hoefden te betalen, noch een geletterdheidstest hoefden af te leggen als hun opa voor 1867 al eens had gestemd. Toen was de anti-slavernijwet nog niet ingegaan. Hierdoor konden ongeletterde, arme witte mannen wel stemmen en zwarte mannen niet.
Na een bloedige strijd wisten burgerrechtenactivisten The Voting Rights Act aangenomen te krijgen, die in 1965 alle blokkades wegnam. Zwarte kiezers werden zo ook in de praktijk gelijkgesteld aan witte kiezers.
‘Het was een gigantische overwinning’, zegt historicus Brian Kwoba, directeur van de African-American Studies-afdeling aan Memphis University. ‘Er zijn veel burgerrechtenactivisten opgepakt, mishandeld en gedood in hun strijd voor deze wet. Die hielp de Verenigde Staten om eindelijk de democratie te worden die ze al langer beweerden te zijn.’
Toch bestond de vrees dat zwarte kiezers met slinkse hertekeningen van de kieskaart, het omstreden ‘gerrymandering’, alsnog benadeeld zouden worden. Dat hertekenen van de kaarten gebeurt in de VS om de tien jaar, na iedere census. Omdat de bevolkingsaantallen in districten veranderen, is het een manier om zo een gelijk aantal kiezers per district te behouden. Maar het is voor machthebbers steeds meer een manier geworden om te bepalen wie hun kiezers zijn, in plaats van andersom.
Dankzij de Voting Rights Act werd ‘raciale gerrymandering’ verboden. Die restrictie is nu van de baan.
‘Een kogel in het hart van de burgerrechtenbeweging’, zei predikant Al Sharpton in een reactie op de uitspraak van het Hooggerechtshof. ‘Ik ben diep teleurgesteld’, zei oud-president Barack Obama, die het Congres opriep op te treden. ‘Dit is racisme op een niveau dat ik mijn hele leven niet heb gezien’, zei Gavin Newsom, de Democratische gouverneur van Californië die in 2028 mogelijk president wil worden.
In slechts enkele maanden moet Justin Pearson, een progressieve Democraat die pro-abortus is, strengere wapenwetten wil en zich hard maakt voor het klimaat, kiezers zien te overtuigen in delen van Tennessee waar veelal conservatief wordt gestemd.
Hier heeft de Democratische Partij weinig geïnvesteerd, vanuit de gedachte dat deze kiezers toch niet te overtuigen zouden zijn. Dit tot grote frustratie van politici als Pearson, die denken dat ze met meer geld en bezoekjes van bekende Democraten hun aanhang kunnen vergroten in rurale delen van de VS.
‘Dit is het moment om een beweging op te zetten van mensen met verschillende etnische achtergronden, rassen en sociaal-economische posities die samen strijden voor rechtvaardigheid’, zegt Pearson. ‘Veel Trump-kiezers hebben dezelfde zorgen als wij.’
De lokale politicus verliest delen van Memphis, omdat ze voortaan onder een ander district vallen. Zoals Harber Town, een welvarende buitenwijk, waar inwoners op een zonnige middag met hun boodschappen de supermarkt uitlopen. Sinds de hertekening zijn ze toegevoegd aan een kiesdistrict dat wordt geleid door een witte Republikein. Daar blijken veel mensen blij te zijn met de uitspraak van het Hooggerechtshof.
‘Die Justin Pearson doet alsof ras nog een kwestie is in dit land en dat is onzin’, zegt de 87-jarige veteraan Bill, die al meer dan dertig jaar in deze buurt woont. ‘Ze hebben alleen maar moeite met het hertekenen van de kaarten, omdat het ongunstig voor ze uitvalt.’ Volgens Bill ben je ‘wel een Amerikaan of geen Amerikaan, verder zijn er geen verschillen’.
Opperrechter Samuel Alito schreef in zijn besluit dat een kieskaart alleen kan worden aangevochten als er bewijs is van moedwillige discriminatie. Een kaart mag wel worden hertekend voor politiek voordeel. Maar omdat in het Zuiden de zwarte en Democratische stem bijna volledig overlappen, valt dat onderscheid nauwelijks te maken.
‘De voorouders van veel conservatieven hier wilden helemaal niet dat zwarte mensen ooit gelijkgesteld zouden worden’, zegt historicus Brian Kwoba. Eerste vochten ze tegen de afschaffing van de slavernij, daarna creëerden ze een systeem van wetten, bekend als Jim Crow, dat discriminatie nog bijna honderd jaar in stand hield.
Tennessee had gescheiden scholen, restaurants, ziekenhuizen en parken. ‘We zien nu dat de regering beleid terugdraait dat als doel had om nog een Jim Crow-tijdperk te voorkomen.’
De Trump-regering stopt met diversiteitsbeleid dat is bedoeld om discriminatie tegen te gaan. Ook worden fondsen geschrapt voor organisaties die zich hiervoor inzetten. Studies die zich met racisme bezighouden, worden in diskrediet gebracht. Geld bedoeld voor zwarte universiteiten wordt ingehouden.
Ook het hertekenen van de kieskaarten komt uit de koker van Washington. Wat Trump betreft zou Juneteenth als nationale feestdag bovendien moeten worden afgeschaft. Het Witte Huis doet in elk geval niet mee.
Wat opvalt is dat de meeste inwoners van Harbor Town, zowel zwart als wit, niets hebben meegekregen van de hertekende kieskaarten of de uitspraak van het Hooggerechtshof. Een deel haalt z’n schouders ervoor op en zegt zich niet met politiek bezig te houden.
Een 77-jarige ondernemer die anoniem wil blijven, is blij met de nieuwe kaarten. Hij gelooft dat witte mensen meer gediscrimineerd worden in de VS dan zwarte burgers. ‘Het roer is helemaal om’, zegt hij. ‘Witte burgers hebben juist meer bescherming nodig.’ Dat zou volgens hem blijken uit het feit dat er meer zwarte mensen voor de lokale overheid werken, dan witte mensen. De bevolking van Harbor Town is voor 63 procent zwart en voor 22 procent wit.
Die avond verschijnt Justin Pearson op het podium in een bierbrouwerij in het centrum van Memphis, een zaal vol mensen met kleurloze pakken die pizza’s naar binnen werken. Onder deze lokale zakenlui hoopt hij nieuwe geldschieters te vinden. ‘We!’, roept hij. ‘The people!’, hoort hij terug. ‘We….’, roept hij weer. ‘The people!’
Een van de mensen die terugroept, is de 73-jarige Vera Ousley. Ze luisterde met lichtjes in haar ogen naar Pearsons betoog. Trots vertelt ze dat de politicus op dezelfde middelbare school zat als zij. ‘Uiteraard niet op hetzelfde moment’, lacht ze.
‘We zijn privileges aan het verliezen’, zegt Ousley. Haar ouders, ooms en tantes hebben gevochten voor de Voting Rights Act. Tegelijkertijd, zegt ze, zijn er nu ook meer witte mensen bereid op te staan voor de rechten van zwarte burgers. Ousley memoreert burgerrechtenactivist Martin Luther King, die in 1968 werd doodgeschoten op het balkon van het Lorraine Motel, kamer 306, op een steenworp afstand van de bierbrouwerij.
‘De strijd van de oudere generatie ging gepaard met veel meer geweld’, zegt Ousley, die deze zomer kiezers gaat enthousiasmeren voor Justin Pearson. ‘We zijn het die oude generatie verschuldigd om nu niet op te geven.’
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant