Het bezoek van de Japanse keizer Naruhito draaide meer om bondgenootschap in de huidige geopolitieke situatie, en minder om het oorlogsverleden. Vorige keizerlijke bezoeken verliepen een stuk minder geruisloos.
is politiek verslaggever van de Volkskrant en schrijft onder meer over het koninklijk huis.
Eerst de president van Duitsland, en dan de keizer van Japan: wat betekenen de staatsbezoeken van de oude vijanden uit de Tweede Wereldoorlog, zo vlak na elkaar? Die vraag kregen koning Willem-Alexander, koningin Máxima en de drie prinsessen medio mei tijdens het jaarlijkse persgesprek, in aanloop naar het bezoek van bondspresident Frank-Walter Steinmeier en zijn echtgenote vorige week, en dat van keizer Naruhito en keizerin Masako de afgelopen dagen.
‘Toeval’, noemde Willem-Alexander de timing van de twee staatsbezoeken. ‘Maar ik denk dat ze heel goed zijn om te laten zien dat je een deel van de geschiedenis ook kunt afsluiten.’ Over Japan benadrukte de koning dat de betrekkingen ‘al 426 jaar heel goed zijn’, behoudens de oorlogsjaren. Máxima merkte op dat het leed dat in het verleden is toegebracht niet is vergeten, maar dat het met beide landen is gelukt door samenwerking naar de toekomst te kijken.
De koning onderstreepte juist de nieuwe verhoudingen: hij noemde Japan een belangrijke bondgenoot voor samenwerking met de Navo, zeker in de huidige geopolitieke situatie. Hij wees ook op het onthaal van het luchtverdedigings- en commandofregat Zr.Ms. De Ruyter in Tokio, waar defensieminister Dilan Yesilgöz ook haar Japanse evenknie ontmoette. Eerder dit jaar oefenden Nederlandse F-35’s al in Japan.
De verhoudingen met Duitsland zijn al langer hersteld. De latere bondskanselier Helmut Kohl - toen nog oppositieleider - werd tijdens een beruchte televisieuitzending in 1979 nog vijandig bejegend door het Nederlandse publiek, maar de betrekkingen zijn inmiddels uitstekend. Het land kent een cultuur van verzoening en schuldbesef, de Vergangenheitsbewältigung, die daarbij heeft geholpen.
Ook bij eerdere bezoeken van de Japanse keizer liepen de emoties hoog op vanwege het pijnlijke oorlogsverleden. Maar dit bezoek van keizer Naruhito, dat vrijdag wordt afgesloten, veroorzaakte weinig ophef. De Japanse keizer legde woensdag een krans bij het monument op de Dam. Achter de ramen van hotel Krasnapolsky was nog wel een stil protest zichtbaar, maar verder verliep de plechtigheid probleemloos.
Hoe anders was dat in 1971, toen Naruhito’s grootvader Hirohito (1901-1989) op bezoek kwam. Hij was als jonge erfopvolger in 1921 al eens in Nederland geweest. Hij werd ontvangen door koningin Wilhelmina en er was geen vuiltje aan de lucht. Maar toen hij in 1971 als keizer terugkwam, stuitte dat op hevig verzet en scandeerden betogers ‘Hiro Hitler Go!’ op plekken die hij aandeed. Hirohito was tijdens de oorlog keizer, en daarmee verantwoordelijk voor het oorlogsleed in Nederlands-Indië.
Zijn bezoek mocht geen staatsbezoek zijn, het hoogste eerbewijs tussen twee landen. Het was daarom een privébezoek. Niettemin werd hij door koningin Juliana ontvangen op paleis Soestdijk.
Cabaretier Wim Kan, voormalig dwangarbeider aan de Burma-spoorlijn, schreef er het bittere Er leven haast geen mensen meer over, ook bekend als Railroad liedje. Met de slotregels:
En toch leeft er nog altijd één die het navertellen kan,
Die de geschiedenis kent als geen: de keizer van Japan.
Nou hij niet opgehangen is, had op Soestdijk toen aan de dis
Ten minste toch eens iemand kunnen vragen hoe dat zat destijds in Burma
Aan die railroad, met die doden, en die zieken, en die honger, en die cellen.
Wat had-ie dat, terwijl hij at, mooi kunnen navertellen.
Decennia later bracht het bezoek van Hirohito’s zoon nog altijd veel teweeg. Akihito (geboren in 1933, afgetreden in 2019) bracht als keizer in 2000 het eerste inkomende staatsbezoek aan Nederland, samen met keizerin Michiko. Hij legde een krans op de Dam en sprak ‘oprechte bedroefdheid’ uit over de oorlogsjaren.
Toch waren de emoties nog steeds heftig, ondanks een eerder staatsbezoek aan Japan van koningin Beatrix. Dat was in 1991, met Willem-Alexander als vervanger van de zieke prins Claus.
Inmiddels geldt onverbiddelijk wat Kan begin jaren zeventig al voorzag: de tijd strijkt de pijn van de geschiedenis goeddeels glad.
Er werd wel aandacht geschonken aan het oorlogsverleden tijdens het staatsbanket op woensdagavond. De Japanse keizer heeft grondwettelijk weinig tot geen bewegingsruimte, ook verbaal niet. Niettemin zei Naruhito dat niet vergeten moet worden dat er een tijd van lijden was, en dat de tragische ervaringen van toen moeten worden doorgegeven aan toekomstige generaties, opdat die nooit worden herhaald.
Ook Willem-Alexander ging de oorlogsjaren niet uit de weg, maar hij benadrukte weer de nieuwe verhoudingen: ‘Zeker de laatste jaren werken onze landen steeds nauwer samen op het gebied van onder andere veiligheid en defensie.’
De koning maakte voor het eerst kennis met Japan in 1988, toen hij een tentoonstelling opende over Philipp Franz von Siebold, een bekende Japan-verzamelaar uit de 19de eeuw. Hij werd gastvrij ontvangen door Akihito en maakte kennis met diens zoon, de huidige keizer. Willem-Alexander is geboren in 1967, Naruhito in 1960.
Sindsdien is er een band ontstaan, vertelde de koning in het eerdergenoemde persgesprek. Beiden waren actief in het watermanagement en volgens Willem-Alexander heeft Naruhito altijd veel contact gezocht met Europese collega’s, om te leren ‘hoe je met bepaalde dingen omgaat’. Dit deed hij ondanks de cultuurverschillen, en ondanks zijn andere positie als keizer. De vorsten woonden elkaars inhuldigingen bij (in 2013 en 2019) en Willem-Alexander en Máxima brachten al in 2014 een staatsbezoek aan Japan.
Naruhito en zijn vrouw Masako kwamen in 2006 voor een privébezoek naar Apeldoorn, met hun jonge dochter Aiko. Masako zocht daar de rust die zij in Japan niet kon vinden. Van de fotosessie destijds in de stallen van paleis Het Loo zei prinses Amalia in het persgesprek zich ‘niets’ te kunnen herinneren. Niet zo gek, volgens haar vader. ‘Je was toen 3.’
Na de plichtplegingen op woensdag had Masako gisteren een rustdag. De koning en keizer ontmoetten premier Rob Jetten in het Mauritshuis. Ze poseerden voor Vermeers ‘Meisje met de parel’. Daarvoor hoeven Japanse toeristen binnenkort niet meer naar Den Haag te reizen: het schilderij wordt dit najaar uitgeleend aan het Nakanoshima Museum in Osaka.
Met medewerking van Marije Vlaskamp.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant