Cees Nooteboom In de jaren tachtig besprak docent Nederlands Udo Holtappels (63) wekenlang ‘Rituelen’ van Cees Nooteboom in de klas. „Deze roman leent zich daar perfect voor.”
„Volgens mij heb ik Rituelen van Cees Nooteboom inmiddels vijf keer gelezen. De eerste keer was begin jaren tachtig, toen ik net Nederlands gaf op de avondschool. We bespraken het boek wekenlang in de klas. Dat kan je je nu bijna niet meer voorstellen: vijf, zes lessen over één roman.
Maar deze roman leent zich daar perfect voor. Rituelen is geen boek dat je even snel uitleest; de roman is heel gelaagd met veel symboliek en verwijzingen. Het vertelt het verhaal van Inni Wintrop, die na het mislukken van zijn huwelijk probeert betekenis te vinden in een leven dat hem voortdurend ontglipt. De mensen die hij ontmoet proberen allemaal via dagelijkse handelingen, ceremonies en vaste patronen grip te krijgen op de chaos van het bestaan. Dat klinkt zwaar, maar er zit ook veel ironie en humor in het boek.
Wat me toen vooral trof, was de vorm. Het was geen traditionele roman met een duidelijke lijn van A naar B. Het boek werkte associatief, bijna zoals herinneringen werken. Dat past ook bij een van de beroemdste zinnen uit het boek: ‘Herinnering is als een hond die gaat liggen waar hij wil.’ Mijn eigen herinnering aan het boek werkt precies zo; sommige scènes wist ik nog glashelder, andere waren volledig verdwenen.
Voorheen las ik Rituelen vooral als literatuur, als een constructie die je moest analyseren. Nu ervoer ik het veel meer als verhaal. Misschien ook omdat ik het deze keer luisterde: ik had mijn elleboog gebroken en lag thuis op de bank met een koptelefoon op.
Dat werkte verrassend goed. Ik luister eigenlijk nooit podcasts of luisterboeken; meestal ben ik daar te ongeduldig voor. Maar bij Rituelen paste die traagheid juist. Je hoort Nootebooms stem, zijn intonatie, en je merkt hoe zorgvuldig iedere zin is opgebouwd. Stilistisch vind ik het nog steeds geweldig. Nooteboom schrijft ongelooflijk precies. Compact, poëtisch en zonder opsmuk. Het is een boek dat je aandacht vraagt, maar daar krijg je ook veel voor terug.
Nooteboom is misschien meer dichter dan romanschrijver. Fragmenten eruit heb ik zelfs op mijn bruiloft gebruikt. Er staat een passage in over vrouwen die ik prachtig vind: dat vrouwen de meesters van de wereld zijn, omdat zij toegang geven tot het raadsel van het bestaan.
Nu lees ik die passage anders. Inni kijkt naar vrouwen met bewondering, eerbied bijna, maar wel vanuit een klassieke mannenblik. Dat maakt het boek niet minder mooi, maar mijn lezing is veranderd. Ik kan het niet meer los zien van wat ik inmiddels heb gelezen van schrijvers als Hannah Bervoets, Niña Weijers en Nina Polak.
Misschien is dat uiteindelijk wat herlezen doet: niet controleren of een boek nog goed is, maar ontdekken wat er in jezelf veranderd is sinds de vorige keer.”
In de rubriek ‘Teruglezen’ vertellen boekenliefhebbers over een werk dat in het verleden veel indruk op hen heeft gemaakt.