Milieu Drie inheemse leiders uit Brazilië reizen door Europa om politieke leiders aan te spreken op de gevolgen van illegale goudwinning en uitbreiding van de soja-industrie. „We komen niet om alleen te beschuldigen, wel om duidelijk te maken dat invloedrijke mensen naar de inheemse volkeren moeten luisteren.”
Inheemse leiders uit de Braziliaanse Amazone: vlnr Beptuk Metuktire, Megaron Txucarramãe en Alessandra Korap.
Toen Megaron Txucarramãe vorige week in Parijs sprak met een adviseur van het Franse ministerie van Milieu, begon hij te huilen. Uit machteloosheid, vertelt de 76-jarige Braziliaanse inheemse leider in het Amsterdamse kantoor van Greenpeace International. Megaron bezocht Frankrijk eerder: in 1989 vroeg hij president François Mitterrand om de Amazone te beschermen. In 2000 herhaalde hij die boodschap tegen president Jacques Chirac.
Sindsdien is een groot deel van het Amazonewoud verdwenen of aangetast. Wetenschappers waarschuwen dat grote delen van het bos dicht bij een kantelpunt komen waarop het regenwoud zichzelf niet langer in stand kan houden. De sojateelt dringt steeds verder door in de Amazone, terwijl illegale goudzoekers, garimpeiro’s, rivieren en bosgebieden aantasten. Oorspronkelijke bewoners worden met geweld verjaagd, ondanks afspraken over landrechten of het wettelijk toewijzen van stukken land aan inheemse groepen.
Nu is Megaron, die net als de andere leiders bij zijn voornaam wil worden aangesproken, opnieuw in Europa. Hij bezoekt vier landen in twee weken en spreekt met politieke leiders in Parijs, Den Haag, Brussel en Rome. Ze spreken over klimaatverandering, ontbossing, de gevolgen van illegale goudwinning en de geplande spoorlijn Ferrogrão, die volgens hen verdere uitbreiding van de soja-industrie richting hun leefgebieden mogelijk maakt. En over de noodzaak inheemse en lokale groepen centraal te stellen in de wereldwijde afspraken over bosbescherming.
Want om de ontwrichting van dit Amazonegebied, dat van groot belang is om de wereldwijde klimaatcrisis te stoppen, tegen te gaan, moet de rol van de bewoners veel groter worden, zegt Megaron. Uit recent onderzoek blijkt dat het beschermen van inheemse gebieden behoort tot de meest effectieve maatregelen tegen ontbossing. Zonder deze gebieden zou er 35 procent meer ontbossing plaatsvinden en 45 procent meer CO2-uitstoot.
Megaron Txucarramãe, leider van de Kayapó
Megaron is de leider van de Kayapó, een van de ongeveer driehonderd inheemse bevolkingsgroepen van Brazilië, die vooral langs de rivier de Xingu wonen in het Amazonegebied. Hij is de formeel aangewezen opvolger van zijn oom Raoni Metuktire (geboren rond 1932), een van de invloedrijkste inheemse stemmen ter wereld en boegbeeld van de strijd voor het Amazonewoud en rechten van inheemse volkeren.
Raoni had deze reis naar Europa zelf nog willen maken, om Emmanuel Macron te ontmoeten en de paus de hand te schudden. Maar hij was er door zijn hoge leeftijd niet meer toe in staat. Op uitnodiging van Greenpeace International kwam Megaron, samen met Beptuk Metuktire, kleinzoon van Raoni Metuktire, en Alessandra Korap, leider van het Munduruku-volk. Zij reisden uiteindelijk eerder dan gepland terug naar Brazilië, omdat de gezondheid van Raoni ineens rap verslechterde.
In een vergaderruimte van het kantoor van Greenpeace International steekt hun traditionele kleding af tegen de moderne inrichting van het gebouw. Megaron draagt een gele kralenketting met de naam van Raoni, zijn lange grijze haren losjes over de schouders. Op de armen van Beptuk zijn patronen getatoeëerd die verwijzen naar verschillende dieren uit het regenwoud. De zwarte strepen op het gezicht van Alessandra verwijzen naar piaba, kleine zoetwatervissen uit de Amazone.
De drie leiders komen met een duidelijke boodschap. Volgens een nieuw rapport van Greenpeace Brazilië wordt op grote schaal illegaal gewonnen goud uit beschermde en inheemse gebieden vermengd met goud uit legale mijnen. Onderzoekers reconstrueren hoe illegaal goud via tussenhandelaren en misleidende papieren wordt witgewassen en zo terechtkomt in de internationale handelsketen. Daardoor is voor kopers vaak nauwelijks te achterhalen waar het goud daadwerkelijk vandaan komt.
Dat goud komt vooral via Zwitserland de Europese markt op. Europa kan zich volgens de inheemse leiders niet verschuilen achter de administratieve documenten die bij goudtransporten worden geleverd. „Op papier klopt het misschien”, zegt Alessandra. „Maar daarachter zit een systeem dat illegaal goud witwast. Bij ons zien we alleen de vernietiging. Wie koopt dit goud?”
De koper van dit goud is evengoed verantwoordelijk voor de verwoesting die de winning ervan achterlaat, zegt ze. Illegale goudwinning leidde volgens Greenpeace Brazilië in twee jaar tijd in vier beschermde gebieden al tot de verwoesting van ruim 4.200 hectare aan regenwoud, vergelijkbaar met het landoppervlakte van Schiermonnikoog. Voor de mijnbouw worden niet alleen bomen gekapt, maar ook wegen en kampen aangelegd, en grote stukken jungle veranderen in modderige kraters en waterbassins.
Alessandra Korap (41) is een van de meest prominente vrouwelijke inheemse leiders van Brazilië. Ze werd internationaal bekroond voor haar werk als activist, onder meer met de Goldman Environmental Prize, die bekendstaat als de ‘groene Nobelprijs’. Afgelopen november demonstreerde ze bij de jaarlijkse klimaatconferentie, die plaatsvond in het Braziliaanse Belém. Ze blokkeerde de snelweg om aandacht te vragen voor de verwoestende effecten van klimaatverandering en ontbossing in haar gebied. „Die klimaatconferentie was een farce”, zegt ze. „Het is een manier om over groene soja te praten, maar dat bestaat niet. Als er geen respect is voor mensenrechten, als wij niet worden gehoord, hoe kan het dan duurzaam zijn?”
Alessandra Korap, leider van de Munduruku
In haar leefomgeving langs de rivier de Tapajós heeft de goudwinning diepe sporen achtergelaten. Goudzoekers gebruiken kwik om gouddeeltjes uit sediment te halen. Het rapport van Greenpeace laat zien dat het giftige metaal terechtkomt in rivieren, vissen en uiteindelijk in mensen. Onderzoek van de Braziliaanse gezondheidsinstelling Fiocruz liet eerder zien dat minstens 60 procent van de bevolking in Munduruku-gebieden besmet is met kwik.
Alessandra vertelt over moeders die bang zijn geworden om zwanger te raken, over families die niet meer weten welke vis ze nog veilig kunnen eten, uit angst voor vergiftiging. „In onze dorpen zien we kinderen die niet kunnen lopen, niet kunnen praten en levenslang zorg nodig hebben”, zegt Alessandra. „Moeders vertellen mij dat hun moedermelk hun eigen kind vergiftigt.”
Goud is niet de enige grondstof waarvoor de Amazone wordt opgeofferd. Rond de beschermde gebieden waar de Kayapó en Munduruku wonen, rukken de sojavelden op. Beptuk (31) vertelt over de grote zorgen die ze hebben over de aanleg van de Ferrogrão-spoorlijn, bedoeld om soja uit de Amazone snel naar de havens te krijgen. Vanuit daar wordt het in grote containerschepen vervoerd, onder meer naar Rotterdam, doorvoerhaven voor de Europese markt.
„Het stof van de soja dat wordt geladen, valt in de rivier”, zegt Alessandra. „De vissen zijn tegenwoordig vervuild met pesticiden, want in Brazilië zijn pesticiden toegestaan.” Bovendien heeft de regering per decreet mogelijk gemaakt dat delen van drie rivieren geprivatiseerd kunnen worden, met als gevolg dat bedrijven het daar voor het zeggen krijgen. „Alleen al in de regio waar ik woon, langs de Tapajós-rivier, zijn er meer dan twintig havens gebouwd, het worden er 43”, zegt Alessandra. „Enorme installaties, silo’s, om tonnen en tonnen soja op te slaan.”
Tussen 2014 en 2020 is er in gebieden waar de soja oprukt een toename van branden geweest, vertelt Alessandra. „Echt enórm. Papegaaien, die mooie ara’s uit de Amazone, vielen letterlijk uit de lucht omdat ze te veel rook hadden ingeademd. Overal waar je keek was rook, je kon nauwelijks nog zien.”
Veel mensen moesten hun dorpen verlaten om naar het ziekenhuis te gaan voor zuurstof, omdat ze niet meer konden ademen. „Ook ziektes nemen toe”, zegt Alessandra. „In de Amazone zien we, naast de kwikvergiftigingen, vooral bij vrouwen meer kanker, malaria en tuberculose. Dit alles hangt samen met wat zij, de verwoesters van de Amazone, ‘vooruitgang’ noemen.”
Beptuk Metuktire, kleinzoon van stamhoofd Raoni Metuktire, leider van de Kayapó
Wie is hiervoor het meest verantwoordelijk, vragen de leiders zich af. Hun antwoord: de Braziliaanse overheid, maar ook Europese regeringen en de internationale gemeenschap. „Europese en Chinese markten zijn belangrijke afnemers van monoculturen uit Brazilië. Als de vraag hoog is, produceren ze meer, en zoeken ze manieren om soja en maïs te exporteren”, zegt Beptuk Metuktire.
Daarom zijn ze hier: niet om geld te vragen, maar om te zeggen dat de Nederlandse overheid haar verantwoordelijkheid moet nemen. Dat Europa zegt: we accepteren geen ontginning van inheemse gebieden en geen uitbreiding van landbouw ten koste van het bos. Met de Nederlandse minister van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur Jaimi van Essen (D66) spraken ze vrijdag vooral over soja, met als doel de Nederlandse overheid bewust te maken. „We komen hier niet om alleen te beschuldigen, maar wel om duidelijk te maken dat invloedrijke mensen naar de inheemse volkeren moeten luisteren”, zegt Beptuk.
In het gesprek brachten zij ook de rol van Nederland ter sprake, dat volgens hen via handelsbelangen en investeringen mede profiteert van de groeiende soja-export uit de Amazone. Ze noemen het achteraf „een constructieve dialoog”.
Aan het eind van het gesprek neemt Megaron het woord – hij was even in slaap gedommeld, de reis valt hem zwaar. „Ik wil nog wat zeggen over respect”, zegt hij. „Ik strijd al mijn hele leven, maar we willen alleen maar rust en vrede.” Hij gaat rechtop zitten en hangt zijn ketting recht. „Respecteer de Amazone.”